Leerplandoelen zoeken — Leerplandoelen

WT.001 Begrijpen K1 KO 3.1.2

Herkennen het organisme dier.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: bouw

WT.002 Begrijpen K2 KO 3.1.2

Herkennen het organisme dier.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het dier

WT.003 Begrijpen K2 KO 3.1.2

Herkennen dieren op basis van uiterlijke kenmerken.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Dieren:
• zoogdieren
• vissen
• vogels
• insecten

Uiterlijke kenmerken (bouw):
vorm en grootte
kleur
kop, poten, staart
huidbedekking

Te hanteren begrippen

het klein dier, het groot dier, de kop/ het hoofd, de snuit, de bek, de mond, het oog, de
poot, de vleugel, de staart, de vacht, de veer, het haar, de vis, de vogel, het insect

WT.004 Begrijpen K3 KO 3.1.1; KO 3.1.2

Herkennen dieren op basis van uiterlijke kenmerken.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Dieren:
• zoogdieren
• vissen
• vogels
• insecten

Uiterlijke kenmerken (bouw):
vorm en grootte
kleur
kop, poten, staart
huidbedekking

Te hanteren begrippen

de poot, het lichaam, het zoogdier

WT.005 Begrijpen L1 L2 L4 3.1.2; L4 3.1.3

Herkennen dieren op basis van bouw.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Dieren:
gewervelde dieren:
• zoogdieren
• vogels
• vissen
ongewervelde dieren:
• insecten

Bouw:
vorm en grootte
kleur
kop, poten, staart
huidbedekking

Te hanteren begrippen

de antenne, het zoogdier, de vogel, de vis, het insect

WT.006 Begrijpen L3 L4 L4 3.1.1; L4 3.1.2; L4 3.1.3; L4 3.2.9

Herkennen dieren op basis van bouw.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Dieren:
gewervelde dieren:
• zoogdieren
• vogels
• amfibieën
• vissen
ongewervelde dieren:
• insecten
• spinachtigen

Bouw:
vorm en grootte
kleur
kop, poten, staart
huidbedekking
thermoregulatie: warmbloedig (zelf de temperatuur regelen door zweten, hijgen, rillen,
vetlaag, en/of vacht), koudbloedig (temperatuur afhankelijk van de omgeving)
ademhaling: transport van zuurstof

Herkennen:
Uit exemplarische lijst: organismen uit 7 afgebakende biotopen

Te hanteren begrippen

warmbloedig, koudbloedig, de naakte huid, de spin, de ruggengraat, het gewerveld dier,
het ongewervelde dier, de amfibie, de spinachtige

WT.007 Begrijpen L5 L6 L4 3.2.9; L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Herkennen dieren op basis van bouw.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Dieren:
gewervelde dieren:
• zoogdieren
• vogels
• amfibieën
• reptielen
• vissen
ongewervelde dieren:
• geleedpotigen:
      o insecten
      o spinachtigen
• andere ongewervelden

Bouw:
vorm en grootte
kleur
kop, poten, staart
huidbedekking
exoskelet (uitwendig skelet)
thermoregulatie: warmbloedig, koudbloedig
ademhaling (transport van zuurstof: bij gewervelde dieren via het bloed)

Te hanteren begrippen

het reptiel, de geleedpotige, de andere ongewervelde

Voorbeelden

Andere ongewervelden:
regenworm, naaktslak, zeepier, oorkwal, zeester, meshelft, kokkel, zeeappel, huisjesslak,
zoetwaterspons, zwanemossel

WT.008 Begrijpen K1 GO!-doel

Herkennen de belangrijkste voedingswijze van dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Dieren:
• zoogdieren
• vogels
• vissen
• insecten

Voorbeelden

Voedingswijze:
Schapen eten gras, kikkers eten insecten.

WT.009 Begrijpen K2 GO!-doel

Begrijpen verschillende voedingswijzen van dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Soorten eters:
• planteneters: eten planten (gras, bladeren)
• vleeseters: eten andere dieren
• alleseters: eten planten en vlees

Te hanteren begrippen

de plant, het vlees, eten

WT.010 Begrijpen K3 GO!-doel

Beschrijven de voedingswijze van dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedingswijze:
zoogdieren: eten of planten of vlees of beiden
vogels: eten vaak planten en vlees
vissen: eten vaak planten en vlees
insecten: eten vaak planten

Voorbeelden

Voedingswijze:
Een koe eet planten (gras), een leeuw eet vlees, een beer eet planten en vlees.

WT.011 Begrijpen L1 L2 L6 3.1.3

Illustreren de belangrijkste voedingswijze van dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Belangrijkste voedingswijze:
• zoogdieren: De meeste zijn planteneters (herbivoren), sommigen vleeseters
    (carnivoren) en anderen alleseters (omnivoren).
• vissen: Afhankelijk van de soort zijn ze vleeseters (carnivoor), planteneters
    (herbivoor) of alleseters (omnivoor).
• vogels: Veel vogels zijn alleseters (omnivoren), maar er zijn ook planteneters
    (herbivoren) en vleeseters (carnivoren).
• insecten: De meeste insecten leven van plantaardig materiaal of plantensappen,
    sommige insecten leven van dieren.

Te hanteren begrippen

de alleseter, de planteneter, de vleeseter

WT.012 Begrijpen L3 L4 L4 3.2.9; L6 3.1.3

Beschrijven de belangrijkste voedingswijze van gewervelde dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Gewervelde dieren:
• zoogdieren
• vogels
• amfibieën
• vissen

Voedingswijze:
Het voedsel wordt in het lichaam van het dier getransporteerd: van bek naar de maag
waar het verteerd wordt. In de darmen gaan de voedingsstoffen via het bloed naar de
organen en het ‘afval’ wordt uitgescheiden (uitwerpselen).
• amfibieën: Als larve meestal herbivoor (plantaardig voedsel), als volwassen dier
    meestal carnivoor (vleeseter).

Te hanteren begrippen

de omnivoor, de herbivoor, de carnivoor

WT.013 Begrijpen L3 L4 L4 3.2.9; L6 3.1.3

Beschrijven de belangrijkste voedingswijze van ongewervelde dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ongewervelde dieren:
spinachtigen: Spinachtigen zijn carnivoren (vleeseters). Ze eten voornamelijk insecten.
Ze gebruiken hun ‘kaken’ om de prooi te vangen.

Voedingswijze:
Bij de meeste ongewervelden wordt het voedsel getransporteerd van “bek” naar
spijsverteringsstelsel waar het verteerd wordt. De voedingsstoffen gaan naar de
organen en het ‘afval’ wordt uitgescheiden.

Te hanteren begrippen

de kaak

Voorbeelden

Voedingswijze:
De schorpioen is een carnivoor want hij eet andere dieren.

WT.014 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.3

Beschrijven de belangrijkste voedingswijze van gewervelde dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Gewervelde dieren:
reptielen: Afhankelijk van de soort carnivoor, herbivoor of omnivoor.

WT.015 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.3

Beschrijven de belangrijkste voedingswijze van ongewervelde dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ongewervelde dieren:
andere ongewervelden

Te hanteren begrippen

de detrivoor

Voorbeelden

Belangrijkste voedingswijze:
Wormen zijn detrivoor (afvalopruimers: eten dood organisch materiaal), zeesterren
carnivoor en mosselen filteren hun voeding uit water (omnivoor).

WT.016 Begrijpen L6 L6 3.1.3

Illustreren bijzondere voedingswijzen van dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Bijzondere voedingswijzen:
• nectareters: bij, kolibrie
• insecteneters: miereneters, egels, spechten

WT.017 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.3

Beschrijven hoe eicellen en zaadcellen bijdragen aan de voortplanting bij de mens.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de eicel, de zaadcel

WT.018 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3; L6 3.1.4

Beschrijven de voortplanting van de mens.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voortplanting:
proces van bevruchting
ontwikkeling van de foetus
geboorte van de baby

Te hanteren begrippen

de bevruchting, het embryo, de foetus, de zwangerschap, de bevalling, het ouderschap

WT.019 Begrijpen L5 L6 3.1.3

Illustreren verschillende manieren waarop mensen kinderen kunnen krijgen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Manieren waarop mensen kinderen krijgen:
natuurlijke bevruchting
kunstmatige bevruchting
adoptie
draagmoederschap
pleegzorg

Te hanteren begrippen

de natuurlijke bevruchting, de kunstmatige bevruchting, de adoptie, het
draagmoederschap, de pleegzorg

WT.020 Begrijpen L6 GO!-doel

Beschrijven anticonceptiemiddelen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Anticonceptiemiddelen:
condoom
anticonceptiepil
spiraal

Te hanteren begrippen

de anticonceptie, het condoom, de (anticonceptie)pil, het spiraaltje

WT.021 Begrijpen K1 KO 3.1.4

Herkennen de voortplanting bij dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voortplanting:
• Zoogdieren hebben een draagtijd.
• De jongen van vogels ontwikkelen zich in een ei.

WT.022 Begrijpen K2 KO 3.1.2; KO 3.1.4

Beschrijven hoe vogels hun jong ter wereld brengen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Jong ter wereld brengen:
proces van vorming van het ei, ei leggen, broeden, het uitkomen van het ei

Te hanteren begrippen

het ei, het nest, broeden

WT.023 Begrijpen K3 KO 3.1.2; KO 3.1.4

Beschrijven hoe zoogdieren hun jong ter wereld brengen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Jong ter wereld brengen:
proces van draagtijd, geboorte (levendbarend) en zogen

Te hanteren begrippen

de draagtijd, zogen, de melk, het jong

WT.024 Begrijpen K3 KO 3.1.2; KO 3.1.4

Beschrijven de voortplanting bij dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voortplanting:
• levendbarend: zoogdieren
• eierleggend:
      o vogels
      o insecten
      o vissen

WT.025 Begrijpen L1 L2 L4 3.1.7

Beschrijven de meest voorkomende voortplanting bij dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voortplanting:
• zoogdieren: levendbarend
• vogels: eierleggend
• amfibieën: eierleggend
• vissen: eierleggend

Te hanteren begrippen

eieren leggen, de voortplanting

Voorbeelden

Voortplanting:
Bijna alle zoogdieren krijgen jongen maar er zijn uitzonderingen zoals het vogelbekdier
dat een ei legt.

WT.026 Begrijpen L3 L4 L4 3.1.7

Beschrijven de meest voorkomende voortplanting bij dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voortplanting:
• zoogdieren: inwendige bevruchting, levendbarend
• vogels: inwendige bevruchting, eierleggend
• amfibieën: uitwendige bevruchting, eierleggend
• vissen: uitwendige bevruchting, eierleggend
• insecten: inwendige bevruchting, eierleggend
• spinachtigen: inwendige bevruchting, eierleggend

Te hanteren begrippen

de paring, de bevruchting, levendbarend, eierleggend

WT.027 Begrijpen L5 L6 L4 3.1.7; L6 3.1.3; L6 3.1.4

Beschrijven de meest voorkomende voortplanting bij dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voortplanting:
• zoogdieren: inwendige bevruchting, levendbarend
• vogels: inwendige bevruchting, eierleggend
• reptielen: inwendige bevruchting, eierleggend of levendbarend
• amfibieën: uitwendige bevruchting, eierleggend
• vissen: uitwendige bevruchting, eierleggend
• insecten: inwendige bevruchting, eierleggend
• spinachtigen: inwendige bevruchting, eierleggend

Te hanteren begrippen

de inwendige bevruchting, de uitwendige bevruchting, de voortplanting

WT.028 Gebruiken K1 KO 3.1.2

Onderscheiden dieren en planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

WT.029 Gebruiken K2 KO 3.1.1; KO 3.1.2

Classificeren organismen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Organismen:
• fauna: zoogdieren, vissen, vogels, insecten
• flora: planten

Te hanteren begrippen

de vogel, de vis, het insect, het dier, de plant

WT.030 Gebruiken K3 KO 3.1.1; KO 3.1.2

Classificeren organismen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Organismen:
• fauna: zoogdieren, vissen, vogels, insecten
• flora: planten

Te hanteren begrippen

de fauna, de flora, het zoogdier

WT.031 Gebruiken K2 K3 KO 3.1.2

Classificeren dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Classificeren:
• bouw
• voeding
• voortplanting

WT.032 Gebruiken L1 L2 L3 L4 L4 3.1.1; L4 3.1.2; L4 3.1.3

Classificeren gewervelde dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Classificeren:
• bouw: uiterlijke kenmerken, skelet
• voeding
• voortplanting

WT.033 Gebruiken L1 L2 L3 L4 L4 3.1.1; L4 3.1.2; L4 3.1.3

Classificeren ongewervelde dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Classificeren:
• bouw: uiterlijke kenmerken
• voeding
• voortplanting

WT.034 Gebruiken L5 L6 L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Classificeren dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Classificeren:
• bouw: uiterlijke kenmerken, skelet, thermoregulatie
• voeding
• voortplanting

WT.035 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.1.1; KO 3.1.2; L4 3.1.1; L4 3.1.2; L4 3.1.3; L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Determineren dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

WT.036 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.1; L6 3.1.2

Ordenen dieren volgens de taxonomie.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Taxonomie fauna:
de gewervelden:
• zoogdieren
• vogels
• reptielen
• amfibieën
• vissen
de ongewervelden:
• de geleedpotigen:
      o de insecten
      o de spinachtigen
• andere ongewervelden

Te hanteren begrippen

de taxonomie, het classificeren

WT.037 Gebruiken L5 L6 L6 3.1.2

Classificeren dieren volgens de taxonomie.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

WT.038 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.1.1; KO 3.1.2; L4 3.1.1; L4 3.1.2; L4 3.1.3; L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Tonen hun kennis over het organisme dier in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Fauna › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Manon springt tijdens de les lichamelijke opvoeding als een kikker en merkt op hoe
    ver zij kan komen met elke sprong.
• Esther schrijft een verhaal over een avontuurlijke vos en beschrijft levendig en
    gedetailleerd zijn vacht, de sluwheid en de leefomgeving.

WT.039 Begrijpen K1 KO 3.1.2

Herkennen het organisme plant.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Planten:
zijn levende wezens

WT.040 Begrijpen K2 KO 3.1.2

Herkennen het organisme plant.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de plant

WT.041 Begrijpen K2 KO 3.1.2

Herkennen de basisdelen van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Basisdelen:
wortel
stengel
blad
bloem

Te hanteren begrippen

de wortel, de stengel, het blad, de bloem

WT.042 Begrijpen K2 KO 3.1.2

Herkennen de vruchten van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Vruchten:
van fruitbomen

Herkennen:
op basis van uiterlijke kenmerken

Te hanteren begrippen

de appel, de pruim, de peer, de vijg, de abrikoos, de kers

WT.043 Begrijpen K3 KO 3.1.2

Herkennen de basisdelen van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Basisdelen:
wortel
stengel/stam + takken
blad
bloem
vrucht

Te hanteren begrippen

de stam, de vrucht, de tak

WT.044 Begrijpen K3 KO 3.1.2

Herkennen planten en schimmels.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Planten en schimmels:
bomen
struiken
paddenstoelen
gras

Te hanteren begrippen

de boom, de struik, de paddenstoel, het gras

WT.045 Begrijpen K3 KO 3.1.2

Herkennen de vruchten van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Planten:
• struiken
• de eik, de beuk, de hazelaar, de kastanje, de esdoorn, de paardenkastanje, de
    notelaar

Herkennen:
op basis van uiterlijke kenmerken

Te hanteren begrippen

de kastanje, de eikel, de beukennoot, de hazelnoot, de bes

Voorbeelden

Vruchten:
• De eikel is de vrucht van een eik.
• De framboos is de vrucht van een frambozenstruik.

WT.046 Begrijpen L1 L4 3.1.3

Begrijpen dat er verschillende planten bestaan.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Verschillende planten:
• naaldbomen: bomen waarvan de bladeren de vorm van naalden hebben
• loofbomen: bomen met bladeren die geen naaldvorm hebben
• grassoorten: gras, tarwe, riet

Te hanteren begrippen

de naaldboom, de loofboom, de grassoort

WT.047 Begrijpen L2 L4 3.1.3

Herkennen planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Planten:
• naaldbomen, loofbomen, grassoorten
• mossen
Herkennen:
• Planten verschillen in uiterlijk en de plek waar ze groeien.

Te hanteren begrippen

het mos

WT.048 Begrijpen L3 L4 L4 3.1.2; L4 3.1.3; L4 3.2.7; L4 3.2.8; L4 3.2.9

Beschrijven de functie van de basisdelen van een plant.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Een plant:
In de taxonomie omschreven als ‘de flora’, verschillend van ‘de schimmels’ en ‘de fauna’

Functie basisdelen:
• de wortel: houdt de plant stevig vast in de grond en zuigt water en voedingsstoffen
    op uit de grond
• de stengel/ de stam: houdt de plant rechtop en brengt water van de wortels naar
    het blad en voedingstoffen van de bladeren naar de wortels (transport)
• de bladeren: vangen zonlicht op en gebruiken dit licht als energiebron om met
    water en stoffen uit de lucht suikers te maken waardoor de plant groeit. Terwijl de
    bladeren dit doen, zorgen ze ook voor zuurstof
• de bloem: trekt insecten aan die de bloem bestuiven waardoor vruchten ontstaan
• de vrucht: bevat en beschermt de zaden
• het zaad: uit het zaad kan een nieuwe plant groeien

Te hanteren begrippen

het transport, de wortel, de stam, de stengel, het blad, de bloem, de vrucht, het zaad,
de flora

WT.049 Gebruiken L3 L4 L4 3.1.3; L4 3.2.7; L4 3.2.8

Tekenen de delen van een plant.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Delen:
wortel
stengel of stam
bladeren
bloem
vrucht
Tekenen:
inclusief notatie van de functie

WT.050 Begrijpen L3 L4 L4 3.1.3; L4 3.2.8

Herkennen de niet naaldvormige bladeren van bomen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bladeren:
(paarde)kastanjeblad
eikenblad
beukenblad
esdoornblad

Herkennen:
bladvorm
bladnerf
bladrand

Te hanteren begrippen

de bladvorm, de bladnerf, de bladrand, het eikenblad, het beukenblad, het
(paarde)kastanjeblad, het esdoornblad

WT.051 Begrijpen L3 L4 L4 3.1.3

Herkennen de naaldvormige bladeren van bomen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bomen:
• spar
• den

Te hanteren begrippen

de sparrennaald, de dennennaald

WT.052 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.11

Illustreren de relatieve leeftijd van loof- en naaldbomen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Relatieve leeftijd:
de jaarringen van een boom
de omtrek van de stam

Te hanteren begrippen

de jaarring

Voorbeelden

Naomi bekijkt de jaarringen van een boom en legt uit dat je hieraan kunt aflezen hoe
oud die ongeveer is.

WT.053 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Herkennen soorten planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Soorten planten (indeling van de ‘flora’ volgens de taxonomie):
sporenplanten
zaadplanten

Te hanteren begrippen

de sporenplant, de zaadplant

Voorbeelden

Zaadplanten:
appelboom, zonnebloem, paardenbloem, eik, den
Sporenplanten:
varen, mos, paardenstaart

WT.054 Begrijpen L3 L4 L4 3.1.1; L4 3.1.2; L4 3.1.3

Herkennen schimmels.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Schimmels:
De schimmels zijn een aparte categorie in de taxonomie naast de flora en de fauna.

Te hanteren begrippen

de champignon, de vliegenzwam, het gist, de schimmel

Voorbeelden

Schimmels:
weidechampignon, vliegenzwam, gist, schimmel op brood of kaas

WT.055 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.3

Herkennen de basisdelen van schimmels.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Basisdelen:
schimmel
zwamvlok (schimmeldraden)
vruchtlichaam

Te hanteren begrippen

de zwamvlok, het vruchtlichaam

WT.056 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.3

Herkennen de paddenstoel als vruchtlichaam van een schimmel.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

De paddenstoel - basisdelen:
hoed
steel
paddenstoel
ring
sporen
buisjes
plaatjes

Te hanteren begrippen

de hoed, de steel, de paddenstoel, de ring, de sporen, het buisje, het plaatje

WT.057 Begrijpen K1 GO!-doel

Herkennen wat planten nodig hebben om te groeien.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Groeien:
Planten hebben water en licht nodig om te groeien.

WT.058 Begrijpen K2 K3 GO!-doel

Illustreren wat planten nodig hebben om te groeien.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Groeien:
Planten groeien beter of slechter afhankelijk van:
    hoeveelheid water
    (vruchtbare) grond
    plaats in het licht of in de schaduw

Te hanteren begrippen

het water, de aarde, het licht, het voedsel, de schaduw

WT.059 Begrijpen L1 L2 L4 3.2.8

Illustreren wat planten nodig hebben om optimaal te groeien.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Groeien:
Groei van planten hangt af van:
    hoeveelheid water
    vruchtbare bodem
    lichtintensiteit en -duur
    temperatuur (warmte of koude)
    aanwezigheid van lucht

Te hanteren begrippen

de vruchtbare bodem, de temperatuur, de lucht, de warmte, de schaduw

WT.060 Begrijpen L3 L4 L4 3.2.8; L4 3.2.9; L6 3.1.3

Herkennen dat bijna alle planten op dezelfde manier voedingsstoffen verkrijgen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedingstoffen verkrijgen:
De meeste planten maken via de bladeren hun eigen voedsel met zonlicht, stoffen uit de
lucht en water (fotosynthese).
De meeste planten nemen via hun wortels uit de grond water op en mineralen
(‘vitaminen’ voor de plant). Sommige planten groeien ook in water met voldoende (al
dan niet toegevoegde) mineralen. Soms is het nodig om extra mineralen aan de grond
toe te voegen: bemesten.
Water helpt bij het transport van stoffen in de plant, zorgt voor stevigheid en is nodig
voor de ‘fotosynthese’.

Te hanteren begrippen

het zonlicht

WT.061 Begrijpen L4 L4 3.2.8; L4 3.2.9; L6 3.1.3

Beschrijven hoe planten en korstmossen voedingsstoffen verkrijgen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Planten:
autotroof: Planten die hun eigen voedsel maken met zonlicht, water en stoffen uit de
lucht.

Korstmossen:
symbiose: Een korstmos bestaat uit een wier (alg) en een zwam (schimmel) die
samenwerken. Het wier maakt voedsel voor zichzelf en voor de de zwam en de zwam
zorgt voor water en mineralen voor het wier. Ze zorgen dus beiden voor een voordeel
voor elkaar zodat het geheel (het korstmos) kan overleven.

Te hanteren begrippen

de symbiose

WT.062 Begrijpen L4 L6 3.1.3

Illustreren dat schimmels zich voeden met organisch materiaal.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voedingswijze

WT.063 Begrijpen L4 L4 3.2.3

Illustreren de cruciale rol van schimmels in het ecosysteem als ontbinder.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Cruciale rol:
Schimmels als ontbinders/opruimers breken dode organismen af en geven
voedingsstoffen terug aan het ecosysteem, waardoor de kringloop van stoffen in stand
blijft. Zonder ontbinders zou de natuur vervuilen met dode resten en zou de bodem
uitgeput zou raken.

Te hanteren begrippen

het ecosysteem, de opruimer, de ontbinding

WT.064 Begrijpen K3 L1 L2 L4 3.1.3; L4 3.2.7

Herkennen de voortplantingsdelen van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de bloem, de vrucht

WT.065 Begrijpen L3 L4 L4 3.1.3; L4 3.2.7; L4 3.2.8

Herkennen de voortplantingsdelen van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het zaad, bloeien

WT.066 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.4; L6 3.2.9; L6 3.2.10

Beschrijven de functie van de delen van een bloem.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie van delen:
• de kelkbladeren: beschermen de bloem wanneer die nog in de knop zit
• de kroonbladeren: zijn dikwijls kleurrijk en opvallend en trekken insecten aan
• de stamper: is het vrouwelijk deel van de bloem. Bovenaan zit de stempel waar het
    stuifmeel op terecht komt. Het stuifmeel daalt via de stijl naar het vruchtbeginsel.
• de meeldraden: zijn het mannelijk deel van de bloem en maken stuifmeel (pollen)
    aan met de helmknop en de helmdraad
• het vruchtbeginsel: zit onderaan de stamper, hier zitten de zaadbeginsels van de
    plant (vergelijkbaar met eicellen van een mens). Als het stuifmeel die bereikt,
    gebeurt er bevruchting en ontstaat er zaad. Het vruchtbeginsel groeit daarna uit tot
    vrucht.

Te hanteren begrippen

het kelkblad, het kroonblad, de meeldraad, de stamper, de stempel, het stuifmeel, de
stijl, het vruchtbeginsel, de helmdraad, de helmknop, de bevruchting

WT.067 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.3; L6 3.1.4

Herkennen verschillende manieren waarop planten zich voortplanten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voortplanting:
Zaadplanten gebruiken zaden (via bloemen die vruchten worden of via kegels).
Sporenplanten gebruiken sporen.
Sommige zaad- en sporenplanten kunnen zich ook vegetatief (ongeslachtelijk)
voortplanten.

Te hanteren begrippen

de bol, de knol, de spore

Voorbeelden

Vegetatief:
• Bij aardbeien groeien nieuwe planten aan de ‘uitlopers’ boven de grond.
• Bij knollen (zoals aardappelen) groeien ‘ogen’ op de knol uit tot een nieuwe
    planten.

WT.068 Begrijpen L5 L6 3.1.4; L6 3.1.7

Illustreren de bestuiving door insecten bij zaadplanten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bestuiving:
• Bestuiving is het overbrengen van stuifmeel van de meeldraad naar de stamper.
• Insecten spelen een belangrijke rol bij bestuiving wanneer ze van bloem naar bloem
    vliegen.
• De bestuiving is een noodzakelijke stap voor de vorming van zaden en vruchten.

Te hanteren begrippen

de bestuiving

WT.069 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.7; L6 3.1.5

Duiden het belang van bestuiving en verspreiding van zaden.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bestuiving:
• bestuiving: Het overbrengen van stuifmeel van meeldraad naar stamper.
• Er zijn veel soorten bestuivers. Vooral insecten spelen een belangrijke rol. Minder
    insecten = minder zaden, vruchten en oogst.

Verspreiding:
• Zaadverspreiding: Het verspreiden van gevormde zaden naar nieuwe groeiplaatsen.
• Zaden worden vooral door dieren (en de mens) verspreid, maar het kan ook via
    wind en het water.

Belang bestuiving en verspreiding:
• De bestuiving en verspreiding is belangrijk voor de overleving van planten. Eén van
    de belangrijkste redenen waarom organismen zich voorplanten: in stand houden
    van de soort.
• Bestuiving zorgt voor variatie in plantensoorten. Dat is belangrijk voor gezonde
    ecosystemen waarin planten en dieren van elkaar afhankelijk zijn (biodiversiteit)

Te hanteren begrippen

de verspreiding van zaad, de bestuiver

Voorbeelden

Bestuiving:
• Bijen verspreiden stuifmeel van bloemen via hun poten.
• De wind verspreidt het stuifmeel van de mannelijke dennenappels naar de
    vrouwelijke dennenappels.
Zaadverspreiding:
• Vogels eten vruchten (of pikken bijvoorbeeld de zaden uit een dennenappel) en de
    pit (die het zaad bevat) valt op de grond.
• De wind verspreidt de pluisjes van de paardenbloem.
• De eekhoorn steekt eikels onder de grond als voorraad.

WT.070 Begrijpen L5 L6 3.1.4; L6 3.1.6; L6 3.1.8

Beschrijven het proces van geslachtelijke voortplanting bij zaadplanten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Geslachtelijke voortplanting:
• Een bloem bevat meeldraden (met stuifmeel) en een stamper.
• Bij bestuiving komt stuifmeel van een bloem op de stamper van een (andere) bloem
    van dezelfde soort terecht.
• Na bevruchting (het samensmelten van stuifmeelkorrel met zaadbeginsel in het
    vruchtbeginsel van de bloem) groeit er een vrucht met zaad.
• Uit het zaad groeit bij kieming een nieuwe plant.
• Bij zaadplanten zonder bloemen maken de mannelijke kegels stuifmeel dat door de
    wind wordt overgebracht op de vrouwelijke kegels die zaadbeginsels bevatten.

Te hanteren begrippen

de zaadvorming, de kieming, de geslachtelijke voortplanting

WT.071 Begrijpen L6 L6 3.1.4; L6 3.1.6; L6 3.1.8

Beschrijven het proces van ongeslachtelijke voortplanting bij zaadplanten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ongeslachtelijke voortplanting:
Een nieuwe plant ontstaat uit een deel van één ouderplant, zonder bloemen, zaden of
bevruchting. Dit kan doordat een stuk van de plant dat is afgescheurd (een stek) zich tot
een nieuwe plant ontwikkelt of doordat de plant uit zichzelf nieuwe planten vormt door
uitlopers, knollen of bollen.

Te hanteren begrippen

de knol, de bol, de uitloper, de stek, de ongeslachtelijke voortplanting

Voorbeelden

Knollen:
aardappel
Bollen:
ui, hyacint
Uitlopers:
aardbei

WT.072 Gebruiken L6 L6 3.1.6; L6 3.1.8; L6 3.2.14

Onderscheiden geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting bij zaadplanten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Verschil:
• Geslachtelijke voortplanting: Versmelting van een zaadcel (uit stuifmeel) en eicel (in
    stamper) leidt tot nieuw zaad. De plant die uit dit zaad kiemt draagt eigenschappen
    van de twee ouderplanten in zich mee. Dit zorgt dus voor genetische variatie.
• Ongeslachtelijke voortplanting: De nieuwe plant is een deel van de ouderplant en
    vormt zo een identieke kopie (kloon). Er is geen versmelting van geslachtscellen en
    dus geen erfelijke variatie.

WT.073 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Tonen hun kennis van ontwikkeling en voortplanting van planten in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Bij het voorlezen van een verhaaltje over een prachtige bloementuin vertelt Amira
    over de bijdrage van de bij aan de ontwikkeling van deze tuin.
• In een les over de woestijn vertelt Romain hoe de voortplanting van cactussen
    aangepast is aan de omstandigheden van de woestijn.

WT.074 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.3

Beschrijven de voortplanting van schimmels.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Kenmerken: voortplantingswijze en bloei

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voortplanting:
Schimmels planten zich voort door sporen te verspreiden.
Sporen worden in het sporenkapsel gevormd, opgeslagen en beschermd.
Champignons: De sporen worden op de plaatjes gevormd en worden door de wind
verspreid.
Boleten: Buisjes produceren sporen en laten ze vrij waarna ze worden verspreid door
wind, water en dieren.

Te hanteren begrippen

de sporen, de buisjes, de plaatjes, het sporenkapsel

WT.075 Gebruiken L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.1.1; L4 3.1.2; L4 3.1.3; L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Classificeren planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Classificeren
• bouw
• voortplanting

WT.076 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.1.1; L4 3.1.2; L4 3.1.3; L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Determineren planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Ordening

WT.077 Gebruiken L3 L4 L5 L6 L4 3.1.1; L4 3.1.2; L4 3.1.3; L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Determineren planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Determineren:
• bladvorm/naaldsoort
• bloem

WT.078 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Ordenen planten en schimmels volgens de taxonomie.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Taxonomie:
• de flora
    o zaadplanten
    o sporenplanten
• de schimmels

WT.079 Gebruiken L5 L6 L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Classificeren planten en schimmels volgens de taxonomie.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Ordening

WT.080 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Tonen hun kennis van de organismen planten en schimmels in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Flora & schimmels › Ordening

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Levi zorgt voor de planten in de klas en denkt eraan dat ze voldoende water en
    zonlicht nodig hebben om te groeien.
• Klaas onderzoekt in een project over duurzaamheid en technologie hoe planten en
    schimmels kunnen bijdragen aan milieuvriendelijke oplossingen, zoals
    waterzuivering met bepaalde planten of het gebruik van schimmels voor de
    biologische afbraak van afval.

WT.081 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Beschrijven bacteriën.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Bacteriën › Kenmerken: bouw

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bacteriën:
zijn eencellige micro-organismen
zijn niet waar te nemen met het blote oog, maar wel onder de microscoop
komen overal voor: op voorwerpen, in ons lichaam, in de natuur
Er zijn voor de mens zowel nuttige (meewerkende) bacteriën als ziekmakende
(tegenwerkende) bacteriën.
Bacteriën vormen in de taxonomie een aparte categorie, verschillend van de fauna, de
flora en de schimmels

Te hanteren begrippen

de cel, de bacterie, de microscoop, nuttig, schadelijk

WT.082 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.3

Beschrijven de verschillende manieren waarop bacteriën zich voeden.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Bacteriën › Kenmerken: voedingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voeden zich op verschillende manieren:
breken dood materiaal af
werken samen met andere organismen (symbiose)
Sommige bacteriën maken hun eigen voedsel met licht of chemische stoffen.

Bacteriën:
dragen bij aan de kringloop van voedingsstoffen in een ecosysteem

Te hanteren begrippen

de bacterie

WT.083 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.3

Beschrijven hoe bacteriën zich voortplanten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Bacteriën › Kenmerken: voortplantingswijze

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bacteriën:
eencellige organismen die zich snel kunnen voortplanten

Voortplanting:
via celdeling: Eén cel wordt twee identieke cellen
Door die snelle deling kunnen bacteriekolonies snel groeien.

Te hanteren begrippen

de cel, de celdeling

WT.084 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Ordenen organismen volgens de taxonomie.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Ordening alle organismen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Taxonomie organismen:
de fauna:
• de gewervelden:
      o zoogdieren
      o vogels
      o reptielen
      o amfibieën
      o vissen
• de ongewervelden:
      o de geleedpotigen:
              ▪ insecten
              ▪ spinachtigen
      o andere ongewervelden

de flora:
• zaadplanten
• sporenplanten
de schimmels
de bacteriën

WT.085 Gebruiken L5 L6 L6 3.1.1; L6 3.1.2; L6 3.1.3

Classificeren de organismen volgens de taxonomie.

Wetenschap en techniek › Organismen › Kenmerken van organismen › Ordening alle organismen

WT.086 Begrijpen K1 K2 KO 3.1.3; KO 3.1.4

Herkennen dat mensen leven geven aan nieuwe mensen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: voortplanting en levenscyclus bij de mens

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Leven geven:
De baby groeit eerst in de buik van de mama.
Bij de geboorte komt de baby ter wereld en leeft verder buiten de buik van de mama.

Te hanteren begrippen

de baby

WT.087 Begrijpen K3 KO 3.1.3; KO 3.1.4

Herkennen de levenscyclus van de mens.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: voortplanting en levenscyclus bij de mens

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Fasen levenscyclus:
zwangerschap
geboorte
baby
peuter
kleuter
kind
tiener
volwassene
oudere
de dood

Te hanteren begrippen

de geboorte, geboren worden, de peuter, de kleuter, het kind, de tiener, de volwassene,
de oudere, de dood, sterven

WT.088 Begrijpen K3 KO 3.1.3; KO 3.1.4

Illustreren lichamelijke veranderingen die gepaard gaan met hun ontwikkelingsfase.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: voortplanting en levenscyclus bij de mens

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichamelijke veranderingen:
• lengtegroei
• gewichtstoename
• tandontwikkeling

Te hanteren begrippen

groeien, licht, zwaar, klein, groot, tanden

WT.089 Begrijpen L1 L2 L4 3.1.6

Illustreren lichamelijke veranderingen die gepaard gaan met veroudering.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: voortplanting en levenscyclus bij de mens

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichamelijke veranderingen:
• vergrijzing haar en haarverlies
• rimpels en huidveroudering
• verandering in zintuiglijke waarneming

Te hanteren begrippen

de rimpel, het grijze haar, kaal, de bril, slecht horen, de veroudering, de vergrijzing

WT.090 Begrijpen L3 L4 L4 3.1.6

Illustreren lichamelijke veranderingen die horen bij de puberteit.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: voortplanting en levenscyclus bij de mens

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichamelijke veranderingen:
• groei
• toename spier- en vetmassa
• lichaamshaar
• huidverandering

Te hanteren begrippen

de puberteit, de groeispurt, de acné

WT.091 Begrijpen L5 L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Illustreren lichamelijke veranderingen die horen bij de puberteit.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: voortplanting en levenscyclus bij de mens

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de teelbal, de spermacel, de eierstok, de menstruatie, de schaamstreek, de diepe stem,
het lichaamshaar, de brede schouders, de brede heupen, de borsten

WT.092 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.1.3; KO 3.1.4; L4 3.1.6; L6 3.3.1; L6 3.3.2

Situeren zichzelf en anderen in een ontwikkelingsfase op basis van lichamelijke veranderingen.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: voortplanting en levenscyclus bij de mens

WT.093 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.1.3; KO 3.1.4; L4 3.1.6; L6 3.3.1; L6 3.3.2

Tonen hun kennis van ontwikkeling en levenscyclus van de mens in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: voortplanting en levenscyclus bij de mens

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• In de bouwhoek bouwt Marie-Lou met blokken een nest. Zij legt een klein wit
    bolletje in het nest en zet een vogelpop er bovenop. Vervolgens wisselt zij het
    bolletje in voor een kuikentje van plastic. Zij speelt het volledige proces van ei tot
    jong na.
• In de poppenhoek speelt Luca samen met twee klasgenoten een rollenspel. Hij stopt
    een doek in een poppenjurk en zegt dat er een baby in de buik zit. Even later rijdt hij
    naar het ziekenhuis met een speelgoedauto. Daarna halen ze de baby uit de buik
    van de pop en wikkelen hem in een dekentje. Luca ververst de luier en geeft de
    baby een bad.

WT.094 Begrijpen K1 K2 KO 3.1.4

Herkennen het jong van zoogdieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Stephan herkent dat het jong van een kat een kitten wordt genoemd.
• Jamila weet dat het jong van een schaap een lam heet.

WT.095 Begrijpen K3 KO 3.1.3; KO 3.1.4

Beschrijven de levenscyclus van zoogdieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Levenscyclus:
de draagtijd
de geboorte
het jong
het volwassen dier
de dood

Te hanteren begrippen

het jong (in de buik), de draagtijd, de geboorte, het volwassen dier, de dood, de groei

WT.096 Begrijpen K2 KO 3.1.4

Herkennen de levenscyclus van een vogel.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Levenscyclus:
het ei
het uitkomen
het kuiken
de volwassen vogel
de dood

Te hanteren begrippen

het ei, het nest, het kuiken, de vogel

WT.097 Begrijpen K3 KO 3.1.4

Herkennen de levenscyclus van een vis.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Levenscyclus:
het ei
de larve of jonge vis
de jonge vis
de volwassen vis
de dood

Te hanteren begrippen

de jonge vis, de volwassen vis, het ei, de larve

WT.098 Begrijpen L1 L2 L4 3.1.5

Beschrijven de levenscyclus van een insect.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Levenscyclus:
het ei
de larve (of de rups bij vlinders)
de pop (of de cocon)
het volwassen insect
de dood

Te hanteren begrippen

het ei, de larve, de pop, het volwassen insect

Voorbeelden

Levenscyclus:
de vlinder: ei → rups → pop → vlinder

WT.099 Begrijpen L3 L4 L4 3.1.4; L4 3.1.5

Beschrijven de levenscyclus van een amfibie.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Levenscyclus:
het ei
de larve zonder poten
de larve met poten
de volwassen amfibie

Te hanteren begrippen

de larve, de volwassen amfibie, de levenscyclus, de metamorfose

Voorbeelden

Levenscyclus:
een kikker: kikkerdril → kikkervisje → kikkervisje met poten en longen → volwassen
kikker

WT.100 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 KO 3.1.3; KO 3.1.2; L4 3.1.4; L4 3.1.5

Vergelijken de levenscyclus bij dieren.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Fauna: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Dieren:
• zoogdieren
• vogels
• amfibieën
• insecten

WT.101 Begrijpen K1 KO 3.1.4

Herkennen de levenscyclus van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Flora: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Levenscyclus:
Een plant begint als zaad dat ontkiemt, groeit en een hele plant wordt. Uiteindelijk
kunnen er nieuwe zaden uit de plant komen.

WT.102 Begrijpen K2 K3 KO 3.1.3; KO 3.1.4

Beschrijven de levenscyclus van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Flora: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het zaad, kiemen, groeien, de plant

WT.103 Begrijpen K2 K3 L1 L2 GO!-doel

Illustreren het zaaien en het oogsten van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Flora: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

zaaien, oogsten

WT.104 Begrijpen L3 L4 GO!-doel

Beschrijven de kenmerken van de groeistadia van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Flora: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Groeistadia:
• zaadstadium: bevat voedingsstoffen voor de ontkieming
• kiemstadium: Het zaad neemt water op, de wortel groeit naar beneden en de
    eerste blaadjes verschijnen boven de grond.
• jonge plant: De plant ontwikkelt een stengel en echte bladeren.
• volwassen plant: De plant heeft een volledig ontwikkelde stengel, bladeren en
    mogelijk bloemen of vruchten en kan zich voortplanten.

Te hanteren begrippen

(ont)kiemen, bloeien

WT.105 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 L4 KO 3.1.3; KO 3.1.4

Onderscheiden de groeistadia van planten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Flora: de levenscyclus

WT.106 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 GO!-doel

Tonen hun kennis over de levenscyclus in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Organismen › Ontwikkeling en voortplanting van organismen › Flora: de levenscyclus

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Levenscyclus:
• fauna
• flora

Voorbeelden

Shema helpt haar buurvrouw met het voederen van hun drachtige kat. Terwijl ze
zachtjes over de buik van de kat wrijft, vertelt ze dat de kleintjes daarbinnen groeien tot
ze geboren worden als kittens.

WT.107 Begrijpen K1 GO!-doel

Herkennen de kenmerken van grasland en bos.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken:
• grasland: open ruimte, gras, zonlicht
• bos: schaduwrijke plekken, dichte begroeiing, hoge bomen

WT.108 Begrijpen K2 GO!-doel

Herkennen de kenmerken van grasland en bos.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken:
• grasland: open ruimte, gras, zonlicht
• bos: schaduwrijke plekken, dichte begroeiing, hoge bomen
• enkele veel voorkomende dieren en planten

Te hanteren begrippen

het gras, de boom, het bos, de schaduw, de open ruimte

WT.109 Begrijpen K3 GO!-doel

Illustreren kenmerken van grasland, bos en heide.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken:
• grasland: open ruimte, gras, zonlicht
• bos: schaduwrijke plekken, dichte begroeiing, hoge bomen
• heide: droge grond, lage begroeiing, heideplanten
• enkele veel voorkomende dieren en planten

Te hanteren begrippen

de heide, het grasland, de heideplant, de droge grond

WT.110 Begrijpen L1 L2 L4 3.2.1; L4 3.2.6

Beschrijven de kenmerken van de zee en de kust.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken zee en de kust:
Biotische kenmerken (levend):
    Typische planten: wieren, duinplanten
    Typische ongewervelde dieren: kwallen, weekdieren, krabben
    Typische gewervelde dieren: vissen, zeevogels, zeehonden
abiotische kenmerken (niet-levend):
    zout zeewater
    getijden (eb en vloed)
    zand
    temperatuur, zonlicht en wind
    golfslag
relaties:
    tussen organismen onderling en hun omgeving

Te hanteren begrippen

de zee, de kust, het zand, het helmgras, de duinen, veel zonlicht, veel wind, het
zeebriesje, koeler

Voorbeelden

Relaties tussen organismen onderling en hun omgeving:
Zeewier groeit in zout water. Mosselen kleven vast aan stenen zodat de golven ze niet
meenemen. Mosselen leven dicht bij elkaar.

WT.111 Begrijpen L3 L4 3.2.1; L4 3.2.6

Beschrijven kenmerken van het stadslandschap.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken stadslandschap:
abiotische kenmerken (niet-levend):
    gebouwen en wegen
    luchtkwaliteit en temperatuur
    geluid
    verlichting
biotische kenmerken (levend):
    mensen
    huisdieren
    stadsvogels
    planten in parken, geveltuintjes of op daken
relaties:
    tussen organismen onderling en hun omgeving

Te hanteren begrippen

het stadslandschap, het huisdier, de stadsvogel, het verkeer, de verlichting, de geveltuin,
de daktuin, de biotoop

Voorbeelden

relaties tussen organismen onderling en hun omgeving:
Afval op straat trekt meeuwen, ratten of duiven aan. Bijen verzamelen nectar bij bloemen
in een park. Mos groeit op vochtige muren of stoepen. Vogels gebruiken soms gebouwen
als nestplaats.

WT.112 Begrijpen L4 L4 3.2.1; L4 3.2.6

Beschrijven kenmerken van het agrarisch landschap.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken agrarisch landschap:
abiotische kenmerken (niet-levend):
    bodemsoort: zand, klei
    water: irrigatie, sloten
    temperatuur en zonlicht
    kunstmest en pesticiden
biotische kenmerken (levend):
    gewassen: graan, aardappelen, groenten
    boerderijdieren
    boer en landarbeiders
    insecten en vogels die op de velden leven
relaties:
    tussen organismen onderling en hun omgeving

Te hanteren begrippen

het agrarisch landschap, de weide, de boer, de irrigatie, de sloten, de zand- en kleigrond,
de mest, de kunstmest, de pesticide, het gewas, het boerderijdier, de biotoop

Voorbeelden

relaties tussen organismen onderling en hun omgeving:
Vogels eten insecten op akkers. Wind kan zaden verspreiden over het veld. Mest helpt
planten groeien. Bloemenranden langs akkers trekken bijen en vlinders aan.

WT.113 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.1; L6 3.2.5

Beschrijven kenmerken van de zoetwateromgeving.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken zoetwateromgeving:
abiotische kenmerken (niet-levend):
    water: natuurlijk het belangrijkste onderdeel
    licht: zonlicht dat in het water schijnt
    temperatuur: hoe warm of koud het water is
    zuurstofgehalte: hoeveel zuurstof er in het water zit
    bodem: zand, slib of stenen op de bodem van het water
    stroming: in rivieren
    pH-waarde: hoe zuur of basisch het water is
biotische kenmerken (levend):
    planten: waterlelies, riet en kroos
    dieren: vissen (snoek, karper), kikkers, salamanders
    insecten: waterjuffers, muggenlarven, kevers
    micro-organismen: bacteriën, algen
    watervogels: eenden, meerkoeten
    mensen: vissers, wandelaars, zwemmers

Te hanteren begrippen

het zoet water, de zoetwateromgeving, de waterkwaliteit, de waterplant, het slib, de
waterrecreatie, de zuurtegraad, de watervogel, de vis, de amfibie, de bacterie, de alg

WT.114 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.1; L6 3.2.8

Beschrijven het belang van biodiversiteit.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Biodiversiteit:
verscheidenheid aan levende organismen

Belang biodiversiteit:
• Meer soorten organismen betekent meer overleving: Als er veel verschillende
    planten en dieren zijn, is de natuur sterker en beter bestand tegen ziekten of
    veranderingen.
• Bestuiving zorgt voor variatie in plantensoorten. Dat is belangrijk voor gezonde
    ecosystemen waarin planten en dieren van elkaar afhankelijk zijn
• De natuur houdt zichzelf in evenwicht: bepaalde dieren leven samen in een gebied
    omdat daar de juiste planten groeien of het ene dier voedsel is voor de andere.
    Elke soort heeft “een taak”. Bijen bestuiven bloemen, regenwormen maken de
    bodem gezond en bomen geven zuurstof. Als er soorten verdwijnen, raakt dat
    evenwicht verstoord.

Te hanteren begrippen

de biodiversiteit, de overleving, het evenwicht, het ecosysteem

WT.115 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.1; L6 3.2.5

Herkennen relaties binnen biotopen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Biotopen:
• grasland: enkele typische biotische en abiotische factoren
• bos: enkele typische biotische en abiotische factoren
• heide: enkele typische biotische en abiotische factoren
• de zee en de kust: enkele typische biotische en abiotische factoren
• stadslandschap: enkele typische biotische en abiotische factoren
• agrarisch landschap: enkele typische biotische en abiotische factoren
• zoetwateromgeving: enkele typische biotische en abiotische factoren

Relaties:
• voedselrelaties: Wie eet wie?
• concurrentie: Planten of dieren strijden om voedsel, ruimte of licht.
• symbiose: Samenwerken of afhankelijk zijn van elkaar.
• Invloed van mens of klimaat op de biotoop.

Te hanteren begrippen

het grasland, het bos, de heide, de zee, de kust, het stadslandschap, het agrarisch
landschap, het zoet water

WT.116 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.1; L6 3.2.3

Illustreren ecosystemen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ecosystemen:
Een ecosysteem is het geheel van levensgemeenschap(pen) en de niet levende omgeving.
Wat een ecosysteem uniek maakt, zijn de interacties: voedselketens, concurrentie,
samenwerking en kringlopen.

Te hanteren begrippen

het ecosysteem, de concurrentie, de samenwerking, de kringloop, de voedselketen, de
interactie

Voorbeelden

Karel gaat naar het Zoniënwoud. Hij ontdekt er een gemengd ecosysteem met
verschillende biotopen zoals loofbos, kalkhelling en beek.

WT.117 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.2.1; L4 3.2.6; L6 3.2.5

Determineren verschillende biotopen op basis van veel voorkomende organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de behoefte, het probleem

WT.118 Gebruiken L5 L6 GO!-doel

Vergelijken biotopen uit de eigen omgeving met dezelfde biotoop elders in de wereld.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

WT.119 Engageren K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.2.6; L6 3.2.4; L6 3.2.8

Reflecteren over hun eigen zorgzaamheid voor biotopen en de biodiversiteit.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

WT.120 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Tonen hun kennis over de biotopen, ecosystemen en biodiversiteit in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Belle legt tijdens een boswandeling uit dat een bos een biotoop is met een rijke
    biodiversiteit, waar bomen, paddenstoelen, vogels en insecten in balans samenleven.
    Ze wijst erop hoe elke soort een rol speelt in het ecosysteem.
• Domien ging op reis naar Australië. In de kring bespreekt hij hoe koraalriffen een
    belangrijk ecosysteem vormen in de oceaan en hoe klimaatverandering en vervuiling
    de biodiversiteit daar bedreigen.

WT.121 Begrijpen K2 KO 3.2.1

Herkennen het principe van eten en gegeten worden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eten en gegeten worden:
Er zijn dieren die planten eten en dieren die andere dieren eten.

Te hanteren begrippen

eten

Voorbeelden

Eten en gegeten worden:
• Een koe eet gras.
• Een vogel eet rupsen.

WT.122 Begrijpen K3 KO 3.2.1

Begrijpen dat organismen in de natuur met elkaar verbonden zijn via eten en gegeten worden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eten en gegeten worden:
eenvoudige principe van voedselrelaties: Sommige dieren eten planten, andere dieren
eten die dieren.
eenvoudige voedselketen met 2 stappen
Planten zijn het begin van de keten.

Voorbeelden

Eenvoudige eetketens met 2 stappen:
bladeren – rups: De rups eet bladeren van een boom of struik.

WT.123 Begrijpen L1 L2 L4 3.2.1; L4 3.2.2; L4 3.2.5; L4 3.2.6

Beschrijven een eenvoudige voedselketen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedselketen:
lineaire voorstelling van organismen
Elk organisme in de keten wordt gegeten door het volgende organisme.
Een voedselketen begint meestal bij een plant en eindigt bij een roofdier.

Te hanteren begrippen

de voedselketen

Voorbeelden

Voedselketen:
• gras → konijn → vos (Het gras wordt gegeten door het konijn. Het konijn wordt
    gegeten door de vos)
• gras → sprinkhaan → kikker → reiger

WT.124 Gebruiken L1 L2 L4 3.2.2; L4 3.2.6

Tekenen een voedselketen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

WT.125 Begrijpen L3 L4 3.2.1; L4 3.2.3; L4 3.2.6

Illustreren dat de voedselkringloop een cyclus is van eten en gegeten worden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedselkringloop:
Een voedselkringloop is het natuurlijke proces waarbij voedingsstoffen steeds opnieuw
worden doorgegeven tussen planten, dieren, afbrekers en de bodem, zodat er geen afval
is en niets verloren gaat.

Te hanteren begrippen

de voedselkringloop, doorgeven van voedingsstoffen, het natuurlijk evenwicht, eten en
gegeten worden

Voorbeelden

Voedselkringloop:
zonlicht → gras (producent) → konijn (planteneter) → vos (roofdier) → dood dier →
bodemdiertjes en bacteriën breken af → voedingsstoffen in de bodem → nieuw gras
groeit

WT.126 Gebruiken L3 L4 3.2.1; L4 3.2.3; L4 3.2.6

Geven een voedselkringloop.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

WT.127 Begrijpen L4 L4 3.2.1; L4 3.2.5; L4 3.2.6

Beschrijven een eenvoudige voedselpiramide.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedselpiramide:
Een voedselpiramide is een schematische weergave die laat zien hoe de energie in een
ecosysteem wordt doorgegeven van de ene soort naar de andere. Deze voorstelling
maakt zichtbaar dat er steeds minder energie overblijft naarmate je hoger in de piramide
komt.
onderste laag: producenten
middenlagen: consumenten
top: de toppredatoren
belangrijke kenmerken:
    De energie neemt af na elke stap, omdat dieren energie gebruiken om te bewegen,
    te groeien.
    Daarom is er minder energie beschikbaar voor elk volgend niveau.
    De basis is het breedst, want zonder veel planten is er geen energie voor de rest.

Te hanteren begrippen

de voedselpiramide, de consument, de producent, de (top)predator, de planteneter, de
vleeseter, de alleseter

Voorbeelden

Voedselpiramide:
Blad → rups → koolmees → sperwer

WT.128 Gebruiken L4 L4 3.2.1; L4 3.2.5; L4 3.2.6

Geven een voedselpiramide.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

WT.129 Begrijpen L4 L4 3.2.1; L4 3.2.3; L4 3.2.6

Beschrijven de rol van reducenten in de voedselkringloop.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Reducent:
Organisme dat dode planten, dieren of uitwerpselen afbreekt tot kleine stoffen die terug
in de bodem terechtkomen. Die stoffen worden opgenomen door planten.

Te hanteren begrippen

de reducent, afbreken van voedsel

WT.130 Begrijpen L5 L6 3.2.1; L6 3.2.2; L6 3.2.6

Illustreren hoe voedselketens samen een voedselweb vormen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedselweb:
Een voedselweb is een netwerk van meerdere voedselketens die met elkaar verbonden
zijn binnen één ecosysteem. In de natuur eten dieren namelijk vaak meer dan één soort
voedsel en worden ze op hun beurt ook door meerdere dieren gegeten. Een voedselweb
laat dus zien hoe alles met elkaar samenhangt.
Gevolgen bij verstoring van het natuurlijk evenwicht:
    invloed op andere soorten: minder voedsel, meer concurrentie, veranderingen in
    populatiegrootte en ecosysteembalans
    Wanneer een sleutelsoort verdwijnt, geraakt het voedselweb uit evenwicht.

Te hanteren begrippen

het voedselweb, afhankelijk zijn van, het ecosysteem

Voorbeelden

Een voedselweb in het bos:
eik → rups → vogel → uil
bessenstruik → muis → vos
paddenstoel → slak → egel
De muis kan ook gegeten worden door een uil. Rupsen worden gegeten door kikkers,
vogels of egels. Al deze lijnen kruisen elkaar: als één soort verdwijnt, kan dat meerdere
dieren beïnvloeden in het hele web.

WT.131 Gebruiken L5 L6 3.2.1; L6 3.2.2; L6 3.2.6

Tekenen een voedselweb.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Tekenen:
Tekenen relaties tussen producenten, consumenten en reducenten.

WT.132 Gebruiken L6 L6 3.2.1; L6 3.2.4

Analyseren een verstoring in een ecosysteem.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Verstoring in ecosysteem:
• Overbevissing vermindert roofdierenpopulaties.
• Uitsterven van bestuivers beperkt voedselproductie voor planteneters.

WT.133 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Tonen hun kennis over de voedselkringloop in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Camiel ziet zijn vriend een spin doodtrappen en legt hem uit dat wanneer hij dat
    doet er meer muggen zullen komen die hen kunnen prikken.
• Charlotte leest een artikel over overbevissing en bespreekt de gevolgen voor het
    voedselweb.

WT.134 Begrijpen K1 K2 K3 GO!-doel

Herkennen dat sommige dingen opnieuw kunnen worden gebruikt.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Recyclage

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Opnieuw gebruiken:
vanuit de basishouding: afval vermijden is goed
sorteren: papier, plastic en restafval

WT.135 Begrijpen L1 L2 L4 3.2.1; L4 3.2.4

Beschrijven eenvoudige manieren om met afval om te gaan.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Recyclage

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Omgaan met afval:
stappen:
• voorkomen
• hergebruik
• sorteren

Te hanteren begrippen

het sorteren, het hergebruiken, het afval, de vuilnisbak, het plastic, het papier

WT.136 Begrijpen L3 L4 L4 3.2.1; L4 3.2.4

Beschrijven de afvalladder van Lansink.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Recyclage

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Afvalladder van Lansink:
de preventie (voorkomen): Zorg dat er géén afval ontstaat.
het hergebruik: Gebruik producten opnieuw.
de recyclage (materialen hergebruiken): Grondstoffen herwinnen uit afval.
de energieterugwinning: Afval verbranden en daarbij energie opwekken.
het verbranden of storten: Laatste optie; als energieterugwinning niet mogelijk is wordt afval
verbrand of, als dat niet mogelijk is, in een stortplaats gestort.

Te hanteren begrippen

de preventie, het hergebruik, recycleren, de recyclage, het verbranden, het storten,
milieuvriendelijk

Voorbeelden

De preventie:
Neem een herbruikbare drinkfles mee in plaats van telkens een plastic flesje te kopen.
Het hergebruik:
Geef kleren door aan iemand anders of gebruik een glazen potje als bewaardoosje.
De recyclage:
Papier, glas of plastic sorteren zodat er weer nieuw materiaal van gemaakt kan worden.
De energieterugwinning:
Huisvuil wordt verbrand in een afvalcentrale om stroom of warmte te produceren.
Het verbranden of storten:
Als energieterugwinning niet mogelijk is worden spullen die niet herbruikbaar of
recycleerbaar zijn verbrand of als allerlaatste optie gestort.

WT.137 Gebruiken K1 K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.2.4

Analyseren het omgaan met afval.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Recyclage

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Omgaan:
• met eigen verbruik
• met verbruik als groep
• met verbruik in de omgeving

WT.138 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.7

Duiden dat omgevingen kunnen veranderen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Veranderen:
• door natuurlijke oorzaken of menselijk ingrijpen
• tijdelijke en blijvende veranderingen
• Biodiversiteit kan afnemen of veranderen.

WT.139 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.3

Illustreren de diensten die het ecosysteem levert aan de mens.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Diensten:
• Wat geeft de natuur ons? : voeding, medicijnen, grondstoffen, water
• Wat maakt de natuur mooi en leuk? : ontspanning
• Wat regelt de natuur voor ons? : zuivere lucht, proper water
• Wat doet de natuur achter de schermen?

Voorbeelden

Wat regelt de natuur voor ons?
zuivere lucht, proper water, het weer, CO₂ opslag in bossen, bescherming tegen
overstroming
Wat maakt de natuur leuk en mooi?
vakantieplekken, ontspanningsplekken, verhalen en kunst, natuur is ook goed voor onze
gezondheid en geluk
Wat doet de natuur achter de schermen?
leefgebied voor planten en vogels, planten groeien door licht en produceren zuurstof,
biodiversiteit

WT.140 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.4

Beschrijven hoe menselijke activiteiten het ecosysteem beïnvloeden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Beïnvloeden:
• negatieve impact van mensen: Vervuiling, landbouw, overbevissing en ontbossing
    beïnvloeden producenten, consumenten en afbrekers.
• positieve impact van mensen: natuur beschermen en herstellen, biodiversiteit
    bevorderen, milieuvriendelijk tuinieren en landbouw, afval vermijden en duurzaam
    omgaan met energie

Te hanteren begrippen

de vervuiling, de landbouw

WT.141 Gebruiken L5 L6 L6 3.2.4

Geven oplossingen om het ecosysteem in balans te houden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

WT.142 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.8

Duiden het belang van zorg- en duurzaam om te gaan met het leefmilieu.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Belang:
behoud van biodiversiteit
afremmen van klimaatverandering
bescherming van natuurlijke hulpbronnen

WT.143 Engageren K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L6 3.2.3; L6 3.2.4; L6 3.2.7; L6 3.2.8

Reflecteren over hun eigen invloed en die van de mens op het leefmilieu.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

WT.144 Begrijpen L4 L5 L4 3.2.10; L6 3.2.15

Beschrijven gelijkenissen en verschillen tussen ouders en nakomelingen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ouders en nakomelingen:
• mens
• dier

Gelijkenissen en verschillen:
Nakomelingen zijn in de regel verschillend van en niet identiek aan hun ouders

Te hanteren begrippen

de gelijkenis, het verschil

WT.145 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.5; L6 3.2.9; L6 3.2.14; L6 3.2.15

Herkennen dat mensen en dieren bij het voortplanten erfelijke kenmerken doorgeven.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Doorgeven:
Eén van de belangrijkste redenen waarom organismen zich voortplanten is het
voortbestaan van de soort.

Erfelijke kenmerken:
• uiterlijke eigenschappen: oogkleur, haarkleur, huidskleur, lengte, lichaamsbouw,
    gezichtsvorm
• medische en biologische eigenschappen: bloedgroep, aanleg voor ziektes,
    allergieën, kleurenblindheid, ontwikkelingsstoornissen

Te hanteren begrippen

erfelijk, erven, de erfelijke eigenschap, de erfelijkheid, de oogkleur, de haarkleur, de
lengte, de bloedgroep, de huidskleur, de allergie, de kleurenblindheid, de vorm van het
gezicht

WT.146 Begrijpen L5 L6 3.2.9; L6 3.2.16

Illustreren aangepastheid van organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Organismen:
• mens
• dier

Aangepastheid:
• Lichamelijke aangepastheid: fysieke eigenschappen die helpen overleven
• gedragsmatige aangepastheid: gedrag van een dier of plant dat zijn overleven
    bevordert

Te hanteren begrippen

de aangepastheid, veranderen, de schutkleur, de aanpassing

Voorbeelden

Lichamelijke aangepastheid:
Kamelen hebben vet in hun bult om energie op te slaan en sluiten hun neusgaten tegen
zand.
Schutkleuren en camouflage helpen dieren om niet op te vallen.
Uilen jagen ’s nachts. Andere dieren zijn niet aangepast om ’s nachts te jagen en vormen
dus geen concurrentie voor de uil.
Gedragsmatige aangepastheid:
Wolven jagen in groep waardoor ze grotere prooien kunnen vangen dan wanneer ze
alleen zouden jagen.
Kamerplanten groeien naar het raam toe om meer licht te vangen.

WT.147 Begrijpen L5 L6 3.2.16

Illustreren aangepastheid van organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Organismen:
plant

Aangepastheid:
• aangepastheid aan droogte
• aangepastheid aan natte of moerassige gebieden
• aangepastheid aan schaduwrijke plekken
• verdediging tegen dieren
• aangepastheid voor voortplanting en verspreiding

Voorbeelden

Aangepastheid aan droogte:
Vetplanten bewaren vocht in hun bladeren of stengels.
Aangepastheid aan natte of moerassige gebieden:
Riet heeft holle stengels waarin lucht naar de wortels gaat, zodat ze onder water toch
kunnen ‘ademen’.
Aangepastheid aan schaduwrijke plekken:
Tropische planten met grote bladeren vangen meer licht op in een donkere omgeving.
Verdediging tegen dieren:
Doornige struiken zoals de braam, houden grazers op afstand.
Aangepastheid voor voortplanting en verspreiding:
Felle bloemen trekken insecten aan voor bestuiving.

WT.148 Begrijpen L6 L6 3.1.5; L6 3.2.9; L6 3.2.11; L6 3.2.13

Beschrijven evolutie.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Evolutie:
Een soort is veranderlijk.
Binnen een soort is er variatie, concurrentie en overerving. De omgeving bepaalt wat
nodig is om te kunnen overleven.
De best aangepaste individuen (binnen een populatie) voor die omgeving overleven het
meest, kunnen dus meer en langer voortplanten en hun genetische kenmerken
doorgeven. Die kenmerken zullen sterker naar voren komen in de populatie.
Dit is natuurlijke selectie.

Te hanteren begrippen

de evolutie, de natuurlijke selectie, de variatie, de soort

Voorbeelden

Evolutie:
Er zijn witte en grijze vlinders in eenzelfde populatie vlinders die leven tussen witte
berken. De witte vlinders vallen niet op en worden weinig opgegeten, de grijze vlinders
worden veel opgegeten door vogels. In deze omgeving zijn de witte vlinders het best
aangepast. Er wordt een fabriek geplaatst in de omgeving en de berkenstammen
kleuren grijs van de uitstoot: de witte vlinders vallen nu veel sterker op dan de grijze en
worden meer opgegeten. In dat geval zijn de grijze vlinders beter aangepast aan de
omgeving. De omgeving bepaalt of de dieren aangepast zijn of niet. De vlinders zelf
kunnen zich niet aanpassen.

WT.149 Begrijpen L6 L6 3.2.9; L6 3.2.13

Illustreren dat soorten uitsterven.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Uitsterven:
Door natuurlijke oorzaken of door menselijke oorzaken kan een soort uitsterven.
Uitsterven betekent dat er geen enkel levend exemplaar van een soort meer overblijft.
Het uitsterven kan geleidelijk of plots gebeuren.
Het uitsterven van een soort zorgt voor minder biodiversiteit en heeft impact op
ecosystemen.

Te hanteren begrippen

Uitsterven

Voorbeelden

Menselijke oorzaken:
De dodo was een vogel die leefde op het eiland Mauritius. Toen de mens daar kwam,
werd hij massaal gevangen en uitgeroeid.
Natuurlijke oorzaken:
De dinosauriërs stierven ongeveer 65 miljoen jaar geleden uit. Waarschijnlijk gebeurde
dit door een grote meteorietinslag.

WT.150 Gebruiken L5 L6 L4 3.2.10; L6 3.2.16

Analyseren veranderingen in organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Veranderingen:
• Sneeuwhazen leven in gebieden met sneeuw in de winter, maar zonder sneeuw in
    de zomer. Sneeuwhazen die hun vacht succesvol wisselen van bruin naar wit in de
    winter overleven meer en krijgen dus meer nakomelingen met hun genen. Na vele
    generaties zijn bijna alle hazen daar wit in de winter.
• De voorouders van de mens hadden veel lichaamshaar. Dat hielp om warm te
    blijven in koude omgevingen. Toen mensen kleren maakten en vuur gebruikten
    werd dat dikke haar minder belangrijk. Mensen met minder lichaamshaar hadden
    geen nadeel meer en gaven hun eigenschappen door.

WT.151 Gebruiken L5 L6 L4 3.2.10; L6 3.2.14

Koppelen eigenschappen aan erfelijkheid.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

WT.152 Begrijpen L5 L6 3.2.9; L6 3.2.12

Herkennen de bouwstenen van organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Cellen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bouwstenen:
Een cel is het kleinste bouwsteentje van alle levende wezens.
Cellen zie je niet met het blote oog.
Sommige organismen bestaan uit heel veel cellen en andere uit slechts één.
Een cel is de kleinste eenheid van leven.

Te hanteren begrippen

de cel, de bouwsteen

WT.153 Begrijpen L6 L6 3.2.9; L6 3.2.12

Beschrijven dat alle organismen uit één of meer cellen bestaan.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Cellen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Organismen:
die uit één cel bestaan: bacteriën en sommige schimmels
die uit veel cellen bestaan: planten, schimmels, dieren (waaronder mensen)
Meercellige organismen bestaan uit miljoenen cellen die samenwerken.

Cellen:
Verschillende cellen kunnen verschillende functies hebben.
Cellen kunnen zich delen om te groeien of te herstellen.

Te hanteren begrippen

de ééncellige, de meercellige

Voorbeelden

Meercellige organismen:
hond, mier, vinvis, spons, zonnebloem, waterlelie, champignon

WT.154 Begrijpen L6 L6 3.2.12

Illustreren hoe bij de meeste gewervelde dieren uit een bevruchte eicel een meercellig organisme ontstaat.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Cellen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Hoe:
Door celdeling: de meeste gewervelde dieren zijn meercellige organismen die
“ontstaan” doordat één cel (een eicel), die bevrucht wordt door een andere cel (zaadcel)
zich herhaaldelijk deelt en zo steeds meer cellen vormt. Elke mens of dier begint als een
bevruchte cel. Die cel splitst zich in twee cellen. Die twee worden er vier, dan acht, dan
zestien… In het begin zijn alle cellen hetzelfde maar na een tijdje krijgen ze verschillende
functies: sommige worden spiercellen, andere zenuwcellen, enz. Cellen met dezelfde
functie gaan samenwerken en vormen weefsels en organen.

Te hanteren begrippen

de celdeling, de meercellige

WT.155 Begrijpen K1 KO 3.2.2

Herkennen verschillende voedingsmiddelen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

WT.156 Begrijpen K2 KO 3.2.2; KO 3.2.3

Herkennen gezonde en minder gezonde voedingsmiddelen voor de mens.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Gezonde voedingsmiddelen (“eet regelmatig deze”):
groenten, fruit, bruin brood, water
Minder gezonde voedingsmiddelen (“eet niet te vaak deze”):
snoep, chocolade, frisdrank

WT.157 Begrijpen K3 L1 KO 3.2.2; L4 3.2.12

Herkennen gezonde en minder gezonde voedingsmiddelen voor de mens.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

gezond, minder gezond, het eten, de drank, de voeding, proeven

Voorbeelden

Gezonde voedingsmiddelen (“eet regelmatig deze”):
groenten, fruit, melk en yoghurt, bruin brood, eieren, water
Minder gezonde voedingsmiddelen (“eet niet te vaak deze”):
snoep, chocolade, chips, frisdrank, hamburger

WT.158 Begrijpen K2 K3 KO 3.2.3; KO 3.2.4; KO 3.3.1

Beschrijven de noodzaak aan voedingsstoffen bij mensen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Noodzaak aan voedingsstoffen:
Mensen hebben eten nodig om te groeien.
Eten en drinken geven energie om te groeien, bewegen, nadenken, spelen.
Als je honger hebt moet je eten.
Als je dorst hebt moet je drinken.

Te hanteren begrippen

groeien, bewegen, denken, het water, eten, drinken, de honger, de dorst

WT.159 Begrijpen L1 L2 L4 9.1.8

Herkennen verschillende basisvoedingsmiddelen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Basisvoedingsmiddelen:
groenten en fruit
brood en graanproducten
zuivel en alternatieven
eiwitrijke producten
dranken

Te hanteren begrippen

de groente, het fruit, het brood, de melk, de kaas, de zuivel, het ei, de drank, het water

WT.160 Begrijpen L3 L4 L4 3.2.11; L4 3.2.12; L4 9.1.8

Illustreren de functies van voedingsmiddelen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functies:
• bouwstof: Sommige (eiwitrijke) voedingsmiddelen zorgen voor groei: kaas, melk, ei,
    peulvruchten
• brandstof: Sommige voedingsmiddelen (koolhydraten en gezonde vetten) geven
    energie: brood, pasta.
• beschermende stof: Sommige (vitaminerijke) voedingsmiddelen houden je gezond:
    fruit, groenten.
Gevarieerd:
• Het eten van verschillende soorten voeding voor een sterk en gezond lichaam.
• Focus ligt op groenten, fruit, graanproducten, eiwitten en zuivelproducten.

Te hanteren begrippen

de voedingsmiddelen, de bouwstof, de brandstof, de beschermende stof, de energie,
het volkoren brood, de peulvrucht, de noten, de zaden

WT.161 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 KO 3.2.3; KO 3.2.4; L4 3.2.12; L4 9.1.8

Analyseren de eigen eet- en voedingsgewoonten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eet- en voedingsgewoonten:
• frequentie van maaltijden
• voedselkeuzes
• mate van evenwichtige voeding

Analyseren:
reflectie op persoonlijke voorkeuren

WT.162 Begrijpen L4 L4 9.1.8

Herkennen het verschil tussen bewerkte en onbewerkte voeding.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Verschil (on)bewerkte voeding:
gebruik van bewaarmiddelen, smaakstoffen en kleurstoffen, toevoegen van suikers en
vetten

Te hanteren begrippen

de voeding, de voedingsstof, het bewaarmiddel, de kleurstof, de smaakstof, de
toegevoegde suiker

WT.163 Begrijpen L4 L4 9.1.8

Illustreren hoe je gezond en duurzaam eet.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Gezond:
• gezonde, evenwichtige keuzes: in verhouding meer plantaardige dan dierlijke
    voeding eten, minder gesuikerde dranken en vooral water drinken, minder weinig
    tot niet-voedzame voeding eten

Duurzaam:
• duurzame keuzes: belang van seizoensgroenten en lokaal eten

Te hanteren begrippen

de seizoensgroente, het seizoensfruit, het lokaal eten, het biologisch eten, de variatie,
het verse product, plantaardig, duurzaam, de gezonde voeding, lokaal

WT.164 Begrijpen L5 L6 GO!-doel

Illustreren evenwichtige, gezonde voeding aan de hand van een voedingsmodel.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Voedingsmodel:
de voedingsdriehoek (Vlaams Instituut Gezond Leven)

WT.165 Gebruiken L4 L5 L6 KO 3.2.3; KO 3.2.4; L4 3.2.12; L4 9.1.8; L6 3.2.18

Analyseren de eigen eet- en voedingsgewoonten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eigen eet- en voedingsgewoonten:
• keuze voor voldoende essentiële voedingsstoffen
• gevarieerde voeding
• gezonde en duurzame keuzes

WT.166 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.17; L6 3.2.18

Illustreren de functie van de verschillende voedingsstoffen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedingsstoffen:
suikers: energie
vetten: energie, celstructuur en gezondheid
eiwitten: spieropbouw en gezondheid
vitaminen en mineralen: gezondheid en groei
vezels: gezondheid
water: niet uitdrogen, afvaltransport uit het lichaam

Te hanteren begrippen

de energiebron, de voedingsstof, het eiwit, de suiker, het vet, het mineraal, de
vitamine, de vezel, het water

WT.167 Begrijpen L6 GO!-doel

Illustreren voedingsgewoonten bij de mens.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedingsgewoonten:
culturele of persoonlijke eetgewoonten

Te hanteren begrippen

de vegetariër, de veganist, de flexitariër, halal, koosjer, glutenvrij, lactosevrij, suikervrij,
de allergie, de intolerantie

WT.168 Gebruiken L5 L6 L6 3.2.17; L6 3.2.18

Analyseren voedingsetiketten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Analyseren:
ingrediëntenlijst
tabel voedingswaarde
nutriscore

Te hanteren begrippen

de nutriscore, de voedingswaarde

WT.169 Engageren L4 L5 L6 GO!-doel

Reflecteren op het maken van eigen gezonde en duurzame voedingskeuzes.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Reflecteren:
• milieu-impact
• dierenwelzijn
• gezondheidsimpact
• voedselverspilling

Voorbeelden

• Jan vertelt dat hij naar een verpakkingsvrije winkel geweest is omdat hij wil
    bijdragen aan het milieu.
• Kimberly maakte een slaatje met de restjes van het avondmaal.

WT.170 Gebruiken L1 L2 L4 3.2.13

Voeren een groei-onderzoek uit.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Onderzoek:
plant met water en zon versus zonder water en/of zonder zon

WT.171 Gebruiken L3 L4 L4 3.2.13

Voeren een groei-onderzoek uit.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Onderzoek:
impact van de variabelen warmte, water en zon

WT.172 Begrijpen L5 L6 3.2.17; L6 3.2.19

Beschrijven het proces van fotosynthese.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Fotosynthese:
Zonlicht valt op het blad en wordt dankzij bladgroen (chlorofyl) opgevangen.
De plant neemt koolstofdioxide op uit de lucht via de huidmondjes in de bladeren.
De wortels nemen water uit de bodem op, waarna het via de vaatbundels naar de
bladeren wordt vervoerd.
In het bladgroen vindt vervolgens de omzetting plaats: koolstofdioxide en water
worden omgezet in glucose (suiker) en zuurstofgas. De plant heeft hiervoor zonlicht
nodig als energiebron. De suiker gebruikt de plant als bouwstof (voeding), het water en
zuurstofgas (afvalstoffen) worden uitgestoten in de lucht.
De plant gebruikt de glucose (suiker) om te groeien. Het zuurstof wordt door dieren
(waaronder mensen) en planten zelf gebruikt om te ademen.

Te hanteren begrippen

de koolstofdioxide, het bladgroen, de energie, de suiker, het zuurstofgas, de
fotosynthese

WT.173 Gebruiken L5 L6 3.2.19

Geven het principe van fotosynthese weer.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

WT.174 Begrijpen L6 L6 3.2.20; L6 3.2.21

Begrijpen dat de zon de primaire energiebron is voor het leven op aarde.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Primaire energiebron:
De zon geeft licht en warmte.
Planten gebruiken energie van de zon om hun eigen voedsel te maken (fotosynthese).
Dieren krijgen die zonne-energie via voedsel: dieren eten planten of eten andere dieren
die planten gegeten hebben. De energie uit voedsel komt dus oorspronkelijk van de
zon, dus de zon staat eigenlijk aan de start van bijna elke voedselketen. (Uitzondering is
het diepzee-ecosysteem waar geen zonlicht is)
De zon beïnvloedt de omgeving: het weer, het klimaat en de waterkringloop.

Te hanteren begrippen

de energiebron, de fossiele brandstof

WT.175 Gebruiken L6 L6 3.2.21

Geven weer hoe bijna elke voedselketen start onder invloed van de energie van de zon.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

WT.176 Begrijpen K1 KO 3.3.2

Herkennen lichaamsdelen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Lichaamsdelen, organen en weefsels

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichaamsdelen:
het hoofd, de wang, de arm, de buik, de voet, het been, de knie, de hand, de rug, de
mond, het oog, het oor, de neus, het haar, de lip, de tong, de tand, de duim, de pink, de
schouder, de teen, de vinger

WT.177 Begrijpen K1 KO 3.3.2

Herkennen de functie van lichaamsdelen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Lichaamsdelen, organen en weefsels

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie lichaamsdelen:
• mond: om te eten, drinken, proeven, bijten, praten
• ogen: om te kijken, slapen
• oren: om te horen
• neus: om te ruiken

WT.178 Begrijpen K2 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen lichaams(onder)delen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Lichaamsdelen, organen en weefsels

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichaams(onder)delen:
het hoofd, de wang, de arm, de buik, de voet, het been, de knie, de hand, de rug, de
mond, het oog, het oor, de neus, het haar, de lip, de tong, de tand, de duim, de pink, de
schouder, de teen, de vinger, huid

Te hanteren begrippen

het hoofd, de wang, de arm, de buik, de voet, het been, de knie, de hand, de rug, de
mond, het oog, het oor, de neus, het haar, de lip, de tong, de tand, de duim, de pink, de
schouder, de teen, de vinger

WT.179 Begrijpen K2 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen de functie van lichaamsdelen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Lichaamsdelen, organen en weefsels

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie lichaamsdelen:
• mond: om te eten, drinken, proeven, bijten, praten
• ogen: om te kijken
• oren: om te horen
• neus: om te ruiken
• huid: om te voelen

Te hanteren begrippen

eten, drinken, proeven, bijten, praten, kijken, zien, horen, ruiken, voelen, knijpen, de
huid

WT.180 Begrijpen K3 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen lichaams(onder)delen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Lichaamsdelen, organen en weefsels

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichaams(onder)delen:
de kin, de hals, de nek, de middenvinger, de ringvinger, de wijsvinger, het zitvlak, de bil,
de elleboog, de navel, de oksel, de pols, de borst, de nagel, de huid, het lichaam

Te hanteren begrippen

de kin, de hals, de nek, het zitvlak, de bil, de elleboog, de navel, de oksel, de pols, de
borst, de nagel, het lichaam

WT.181 Begrijpen K3 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen lichaamsdelen en organen van de mens.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Lichaamsdelen, organen en weefsels

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichaamsdelen en organen:
• hart
• longen
• maag
• spieren
• botten

Te hanteren begrippen

het hart, de longen, de maag, de spier, het bot

WT.182 Begrijpen K3 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Beschrijven de functie van lichaamsdelen en organen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Lichaamsdelen, organen en weefsels

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie van lichaamsdelen en organen:
• het hart: om het bloed rond te pompen
• de longen: om te ademen
• de maag: om voedsel te verteren
• de spieren: om te bewegen
• de botten: om het lichaam te verstevigen
• de huid: om te voelen, ademen en warmteregulatie

Te hanteren begrippen

bewegen, steunen, ademen, de hartslag, voelen

WT.183 Gebruiken K3 KO 3.3.3

Lokaliseren lichaamsdelen en organen op het eigen lichaam.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Lichaamsdelen, organen en weefsels

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lokaliseren:
aanduiding en benaming

WT.184 Engageren K1 K2 K3 KO 3.3.1; KO 3.3.2; KO 3.3.3

Tonen hun kennis van lichaamsdelen in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Lichaamsdelen, organen en weefsels

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Roel tekent een mens en let erop dat hij alle zichtbare lichaamsdelen zoals armen,
    benen, handen en voeten, correct weergeeft.
• Mira beweegt haar armen en benen tijdens de L.O. les en benoemt de verschillende
    lichaamsdelen die ze gebruikt.

WT.185 Begrijpen K3 L1 L2 KO 3.3.1; KO 3.3.2; L4 3.3.2

Herkennen het bovenste deel van het spijsverteringskanaal.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Spijsverteringsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Spijsverteringskanaal:
Voedsel wordt in de mond gekauwd en met speeksel gemengd, zodat het daarna naar
de maag kan gaan om verder te worden verwerkt.

Te hanteren begrippen

de tand, het speeksel, kauwen, slikken, de maag

WT.186 Begrijpen L3 L4 3.3.1; L4 3.3.2

Herkennen de weg die voedsel aflegt door het lichaam.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Spijsverteringsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Weg van voedsel:
Voedsel komt na het doorslikken in de slokdarm en daarna in de maag. In de maag en de
darmen wordt het voedsel omgezet in kleinere, bruikbare stoffen (verteerd) die in het
bloed worden opgenomen. Wat je niet kan gebruiken, wordt via de darmen afgevoerd.

Te hanteren begrippen

de slokdarm, verteren, de darm, het voedsel, de stof, de anus

WT.187 Begrijpen L4 L4 3.3.1; L4 3.3.2

Beschrijven de functie van de delen van het spijsverteringsstelsel.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Spijsverteringsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie van de delen:
• spijsvertering: transport en verwerking van voeding voor het lichaam. Het voedsel
    wordt afgebroken zodat het lichaam hier later energie en bouwstoffen uit kan
    halen.
• de mond: start van spijsvertering, kauwen en speeksel toevoegen
• de slokdarm: duwt het eten naar de maag
• de maag: kneedt het eten en voegt maagsappen toe (vertering)
• de dunne darm: zorgt voor verdere vertering (suikers kleiner maken) en opname
    van voedingstoffen in het bloed
• de lever: maakt het bloed proper en maakt gal die helpt in de darmen om vetten uit
    voedsel te verteren.
• de dikke darm: haalt vocht uit de voedingsresten
• de endeldarm: slaat de uitwerpselen op totdat je naar het toilet gaat. Als de
    endeldarm vol is, geeft hij een signaal dat je naar het toilet moet.
• de anus: Hier gaan de uitwerpselen het lichaam uit.

Te hanteren begrippen

de spijsvertering, de mond, de slokdarm, de maag, de dunne darm, de lever, de dikke
darm, de endeldarm, de anus

WT.188 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 KO 3.3.3; L4 3.3.3

Lokaliseren de delen van het spijsverteringsstelsel en route van de spijsvertering op het lichaam(schema).

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Spijsverteringsstelsel

WT.189 Engageren K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.3.1; KO 3.3.2; KO 3.3.3; L4 3.3.1; L4 3.3.2; L4 3.3.3

Tonen hun kennis van het spijsverteringsstelsel in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Spijsverteringsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Dieter luistert naar een verhaaltje over een kind dat zoveel honger heeft dat zijn
    maag begint te knorren en herkent dit gevoel uit eigen ervaring.
• Johanne praat met haar klasgenoten over een vriend met een
    blindedarmontsteking en vraagt zich af hoe belangrijk de blindedarm eigenlijk is.

WT.190 Begrijpen K1 KO 3.3.2

Herkennen hoe het lichaam beweegt.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bewegen:
• buigen en strekken
• draaien

WT.191 Begrijpen K2 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen hoe het lichaam beweegt.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bewegen:
• buigen en strekken
• draaien

Te hanteren begrippen

buigen, strekken, draaien, bewegen, de arm, het been

WT.192 Begrijpen K3 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen de delen van het skelet.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Het skelet:
bestaat uit schedel en botten

Te hanteren begrippen

de schedel, de spier, het bot, steunen

WT.193 Begrijpen L1 L2 L4 3.3.1; L4 3.3.2

Beschrijven de functies van verschillende delen van het skelet.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functies van delen:
• schedel: beschermt de hersenen en vormt de structuur voor het gezicht
• botten in de ledematen: zorgen voor beweging en geven stevigheid aan armen en
    benen
• wervelkolom: houdt het lichaam rechtop en geeft ondersteuning aan de rug
• ribbenkast: beschermt het hart en de longen.

Te hanteren begrippen

de ledematen, het skelet, de hersenen, beschermen, de wervelkolom

WT.194 Gebruiken K3 L1 L2 KO 3.3.3; L4 3.3.3

Lokaliseren de delen van het skelet op het lichaam(schema).

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Delen skelet:
de schedel, de botten

WT.195 Begrijpen L3 L4 3.3.2

Herkennen de delen van het skelet.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Delen skelet:
de armen (de bovenste ledematen), de benen (de onderste ledematen), de beenderen,
de wervelkolom, de wervel, de ribben, de ribbenkast, het borstbeen, het schouderblad,
de heup, het bekken

Te hanteren begrippen

de beenderen, de wervelkolom, de wervel, de ribben, de ribbenkast, het borstbeen, het
schouderblad, de heup, het bekken

WT.196 Begrijpen L4 L4 3.3.1; L4 3.3.2

Beschrijven de algemene functies van het skelet.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functies skelet:
• beschermen: Het skelet beschermt belangrijke organen.
• steunen: Het skelet biedt een stevige structuur voor het hele lichaam en geeft vorm
    aan het lichaam.
• bewegen: Botten zijn verbonden met spieren, waardoor het lichaam kan bewegen.

Te hanteren begrippen

beschermen, steunen, bewegen, het skelet

WT.197 Gebruiken L3 L4 L4 3.3.3

Lokaliseren de delen van het skelet op het lichaam(schema).

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

WT.198 Begrijpen K3 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen de basisfunctie van spieren voor beweging.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functies spieren:
• werken samen met botten om beweging mogelijk te maken
• trekken samen om armen en benen te laten bewegen
• zitten aan botten vast

Te hanteren begrippen

de spier, bewegen

WT.199 Gebruiken K3 L1 L2 KO 3.3.1; KO 3.3.2; L4 3.3.1; L4 3.3.2

Analyseren bij het uitvoeren van eenvoudige bewegingen de werking van spieren en botten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Analyseren:
• welke lichaamsdelen bewegen bij simpele activiteiten
• de spieren of botten die helpen bij het uitvoeren van deze bewegingen

WT.200 Begrijpen L3 L4 3.3.1; L4 3.3.2

Beschrijven de werking van gewrichten en spieren voor het buigen en strekken van lichaamsdelen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Werking gewrichten en spieren:
• knie: buigt en strekt het been, belangrijk voor lopen, zitten en staan
• elleboog: zorgt voor het buigen en strekken van de arm
• schouder: zorgt voor de bewegingsvrijheid van de arm in meerdere richtingen
• enkel: helpt bij stabiliteit en beweging van de voet, belangrijk bij lopen en rennen
• heup: zorgt voor beweging en stabiliteit bij lopen en zitten
• pols: zorgt voor buig-, strek- en draaibewegingen van de hand
• spieren: spieren trekken samen om beweging in gewrichten mogelijk te maken

Te hanteren begrippen

het gewricht, buigen, strekken, de beweging, de spieren

Voorbeelden

Siska legt uit dat tijdens het springen haar beenspieren en kniegewrichten samenwerken
om haar knie te buigen en weer te strekken.

WT.201 Gebruiken L3 L4 3.3.1; L4 3.3.2

Analyseren bij het uitvoeren van complexe bewegingen de samenwerking van gewrichten en spieren.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Complexe bewegingen:
Het buigen en strekken van het gewricht helpt om dagelijkse bewegingen uit te voeren.

WT.202 Begrijpen L4 L4 3.3.1; L4 3.3.2

Beschrijven hoe spieren, botten en pezen samenwerken om beweging mogelijk te maken.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Samenwerken:
• Spieren trekken samen en werken samen met botten om beweging mogelijk te
    maken.
• Pezen verbinden spieren aan botten en maken het mogelijk dat spieren de botten
    kunnen bewegen.

Te hanteren begrippen

de pees, de kracht, samenwerking

Voorbeelden

• Gino vertelt dat pezen ervoor zorgen dat zijn spieren kracht kunnen uitoefenen op
    zijn botten, waardoor hij kan bewegen.
• Bianca legt uit dat de samenwerking tussen haar spieren en botten ervoor zorgt dat
    haar armen en benen soepel kunnen bewegen.

WT.203 Gebruiken L4 L4 3.3.1; L4 3.3.2

Analyseren in praktische activiteiten de werking van de pezen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Werking pezen:
• Bij het optillen van een voorwerp vormen pezen de verbinding tussen spieren en
    botten voor deze beweging.
• bewegingen waarbij pezen, spieren en botten samenwerken: tillen, gooien, lopen,
    springen, traplopen, buigen en strekken van de arm
• Pezen vergemakkelijken het uitvoeren van dagelijkse bewegingen.

WT.204 Engageren K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.3.1; KO 3.3.2; L4 3.3.1; L4 3.3.2

Tonen hun kennis over het skelet en de spieren in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Skelet en spieren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Luuk verzorgt in de huishoek een pop met een gebroken arm en legt uit dat botten
    stevigheid geven aan het lichaam en kunnen breken bij een harde val.
• Mika neemt deel aan een bewegingscircuit en merkt op dat bij elke oefening
    verschillende spieren en botten worden gebruikt, zoals haar beenspieren bij het
    springen en haar armspieren bij het klimmen.

WT.205 Begrijpen K1 KO 3.3.2

Herkennen de ademhaling.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

WT.206 Begrijpen K2 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen de ademhaling.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

ademen

WT.207 Begrijpen K3 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen de delen en de functie van het ademhalingsstelsel.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie ademhalingsstelsel:
Inademen door de neus of de mond. Deze lucht gaat naar de longen. Uitademen door
neus of mond.

Delen ademhalingsstelsel:
neus, mond, longen

Te hanteren begrippen

de longen, de neus, de mond

WT.208 Gebruiken K3 L1 KO 3.3.3

Lokaliseren de delen van het ademhalingsstelsel op het lichaam(schema).

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Delen ademhalingsstelsel:
mond, neus, longen

WT.209 Begrijpen L2 L6 3.3.2

Herkennen de route van lucht door het ademhalingsstelsel.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

De route:
• Lucht komt het lichaam binnen via de neus of mond.
• De lucht stroomt via de luchtpijp naar de longen.
• De longen nemen zuurstof op, die het lichaam nodig heeft.

Te hanteren begrippen

de luchtwegen

WT.210 Begrijpen L3 L4 L6 3.3.2

Herkennen de functie van het ademhalingsstelsel.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie ademhalingsstelsel:
• Ademhalen zorgt ervoor dat het lichaam zuurstof binnenkrijgt, wat nodig is voor het
    goed functioneren van de organen.
• Zuurstof geeft het lichaam energie om te bewegen, te denken en te groeien.
• Bij het uitademen worden afvalstoffen afgevoerd.

Te hanteren begrippen

ademhalen, de energie, inademen, uitademen, de afvalstof, de zuurstof

WT.211 Begrijpen L5 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Beschrijven het mechanisme van ademhalen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ademhalen:
• inademen: Lucht komt via de neus of mond binnen en stroomt via de luchtpijp naar
    de longblaasjes in de longen, waar zuurstof wordt opgenomen in het bloed.
• uitademen: Koolstofdioxide (CO₂) verlaat het lichaam via de luchtwegen.
• mechanisme: Bij het inademen bewegen de ribben en het middenrif om de longen
    ruimte te geven. Bij uitademen ontspannen deze en wordt de lucht naar buiten
    geduwd.

Te hanteren begrippen

de mondholte, de neusholte, de keelholte, de luchtpijp, de rib, het middenrif, de
ademhaling, de keel, de longen

WT.212 Begrijpen L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2; L6 3.2.17

Beschrijven de functie van het ademhalingsstelsel in termen van gasuitwisseling.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie ademhalingsstelsel:
• Ademhalen zorgt ervoor dat het lichaam zuurstof opneemt en koolstofdioxide
    afgeeft.
• Zuurstof komt via de luchtwegen in de longen, wordt opgenomen in de longblaasjes
    en gaat van daaruit het bloed in, zodat het naar de organen kan worden
    getransporteerd.
• Koolstofdioxide (CO₂: een afvalstof) wordt vanuit het bloed afgevoerd naar de
    longen en verlaat het lichaam bij het uitademen.

Te hanteren begrippen

de koolstofdioxide, het longblaasje, het bloed

WT.213 Gebruiken L5 L6 L6 3.3.3

Lokaliseren de delen van het ademhalingsstelsel en de route van de ademhaling op het lichaam(schema).

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

WT.214 Begrijpen L6 GO!-doel

Beschrijven de invloed van roken en luchtvervuiling op het ademhalingsstelsel.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Invloed roken en luchtvervuiling:
• Roken en luchtvervuiling kunnen de longen beschadigen en het ademhalen
    bemoeilijken.
• Schadelijke stoffen uit rook en vervuilde lucht komen in de longen terecht en
    kunnen problemen veroorzaken.

Te hanteren begrippen

roken, de luchtvervuiling, de longschade

WT.215 Engageren L6 GO!-doel

Reflecteren over hun kennis om longgezondheid te beschermen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Ademhalingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Longgezondheid:
• impact van roken en luchtvervuiling op longen
• rookverbod
• eigen rol en acties om gezondheid te bevorderen

Te hanteren begrippen

de gezonde leefomgeving, de verantwoordelijkheid

WT.216 Begrijpen K1 KO 3.3.2

Herkennen bloed.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Denis herkent bloed bij het prikken.
• Anke krijgt een schaafwond en merkt het bloed op dat uit haar huid komt.

WT.217 Begrijpen K2 KO 3.3.2

Herkennen bloed.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het bloed

WT.218 Begrijpen K3 L1 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen het hart als belangrijk deel van de bloedsomloop.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Hart:
Klopt constant om bloed door het lichaam te pompen zodat we kunnen spelen en
bewegen.

Te hanteren begrippen

het hart, de hartslag

WT.219 Begrijpen L2 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Herkennen dat bloedvaten bloed door het lichaam transporteren.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bloedvaten:
• Buisjes in het lichaam die bloed overal naartoe brengen.
• Het hart pompt bloed door deze bloedvaten zodat het hele lichaam bloed krijgt.

Te hanteren begrippen

het bloedvat

WT.220 Begrijpen L3 L4 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Beschrijven hoe het hart, bloed en bloedvaten samenwerken om zuurstof en voedingsstoffen door het lichaam te vervoeren.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Samenwerken:
Het hart pompt bloed door de slagaders. Het bloed brengt zuurstof en voedingsstoffen
(die het uit de darmen haalt) naar de organen via bloedvaten. Het bloed komt via aders
terug naar het hart en brengt afvalstoffen terug mee.

Te hanteren begrippen

de zuurstof

WT.221 Begrijpen L5 GO!-doel

Illustreren waarom bloedgroepen belangrijk zijn.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Belang:
Er zijn verschillende bloedgroepen.
Bij geven van bloed is het belangrijk dat de ontvanger het juiste soort bloed krijgt.

WT.222 Begrijpen L5 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Herkennen de organen die betrokken zijn bij de bloedsomloop.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Organen:
hart, bloedvaten, slagaders, aders, haarvaten, longen

Te hanteren begrippen

het haarvat, de ader, de slagader, de bloedvaten

WT.223 Begrijpen L5 L6 3.3.2

Beschrijven de functie en structuur van het hart.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie:
• Het hart pompt zuurstofrijk bloed naar de spieren en organen.

Structuur:
• de kamers en de kleppen

Te hanteren begrippen

de kamer, de klep

WT.224 Begrijpen L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2; L6 3.2.17

Beschrijven de functie van de bloedsomloop.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie:
• De bloedsomloop zorgt voor het transport van zuurstof van de longen naar de
    lichaamscellen en voert koolstofdioxide (CO₂) terug naar de longen om uit te
    ademen.
• De bloedsomloop vervoert belangrijke stoffen en verwijdert afvalstoffen door het
    hele lichaam.
• Bloeddruk is de kracht die het bloed uitoefent op de wanden van de bloedvaten
    door de pompende werking van het hart.

Te hanteren begrippen

de bloedsomloop, de bloeddruk, de koolstofdioxide, de voedingsstof, de afvalstof

WT.225 Begrijpen L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2; L6 3.2.17

Beschrijven de werking van de bloedsomloop.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Werking:
• De bloedsomloop is de beweging van bloed door het lichaam, aangedreven door de
    samentrekkingen van het hart.
• Grote bloedsomloop: Het zuurstofrijke bloed stroomt van het hart naar de organen
    en weefsels in het lichaam en keert als zuurstofarm bloed terug naar het hart.
• Kleine bloedsomloop: Het zuurstofarme bloed stroomt van het hart naar de longen
    om zuurstof op te nemen en koolstofdioxide af te geven, waarna het als zuurstofrijk
    bloed terugkeert naar het hart.
• Bij grote inspanningen ga je sneller ademen zodat er meer zuurstoftoevoer is naar
    de spieren.

Te hanteren begrippen

het zuurstofarm bloed, het zuurstofrijk bloed, de grote bloedsomloop, de kleine
bloedsomloop, de koolstofdioxide

WT.226 Gebruiken L5 L6 L6 3.3.3

Tekenen de delen van de bloedsomloop en de route van het bloed.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Tekenen:
schema

WT.227 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.3.3; L6 3.3.3

Lokaliseren de delen van het hart en de route van de bloedsomloop op het lichaam(schema).

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

WT.228 Engageren K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.3.1; KO 3.3.2; L6 3.3.1; L6 3.3.2; L6 3.2.17

Tonen hun kennis van de bloedsomloop in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Bloedsomloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Basten neemt deel aan een bewegingsspel en voelt na het rennen zijn hartslag in
    zijn pols. Hij merkt op dat zijn hart sneller klopt en legt uit dat dit komt doordat het
    bloed sneller door zijn lichaam stroomt om zuurstof naar zijn spieren te brengen.
• Héloïse leest een verhaal over een hartstilstand en bespreekt met haar klasgenoten
    hoe het hart en de bloedsomloop essentieel zijn voor het transport van zuurstof en
    voedingsstoffen door het lichaam.

WT.229 Begrijpen K1 KO 3.3.2

Herkennen de vijf zintuigen en bijbehorende lichaamsdelen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichaamsdeel en zintuigen:
oog: zien
oor: horen
neus: ruiken
tong: proeven
huid: voelen

WT.230 Begrijpen K2 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen de vijf zintuigen en bijbehorende lichaamsdelen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichaamsdeel en zintuigen:
oog: zien
oor: horen
neus: ruiken
tong: proeven
huid: voelen

Te hanteren begrippen

het oog, het oor, de neus, de tong, de huid

WT.231 Begrijpen K2 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen dat elk zintuig een specifieke waarneming heeft.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Specifieke waarneming:
De ogen helpen ons te zien.
De oren helpen ons te horen.
De neus helpt ons te ruiken.
De tong helpt ons te proeven (zoet en zuur).
De huid helpt ons te voelen.

Te hanteren begrippen

zien, horen, ruiken, proeven, voelen

WT.232 Gebruiken K1 K2 K3 KO 3.3.3

Lokaliseren de 5 zintuigen en de bijhorende lichaamsdelen op het lichaam(schema).

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

WT.233 Begrijpen K3 L1 KO 3.3.1; KO 3.3.2

Herkennen dat zintuigen samenwerken bij dagelijkse activiteiten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Samenwerken:
• Zien, ruiken en proeven werken samen bij het eten.
• Zien en horen werken samen bij het spelen.

Te hanteren begrippen

samenwerken, eten, spelen

WT.234 Begrijpen L2 L3 L6 3.3.2

Herkennen dat zintuigen prikkels ontvangen uit de omgeving.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Prikkels:
geluiden, beelden, geuren, smaken, materialen die verschillend aanvoelen

Te hanteren begrippen

het geluid, het beeld, de geur, de smaak, zoet, zout, zuur, zacht, hard, ruw, luid, stil,
kleur, vorm, beweging, licht, donker

WT.235 Gebruiken K1 K2 K3 L1 L2 L3 L4 KO 3.3.1; L6 3.3.2

Gebruiken hun zintuigen om prikkels in de omgeving te onderscheiden.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Prikkels onderscheiden:
verschillen in geluiden, beelden, geuren, gevoel en smaken

WT.236 Begrijpen L3 GO!-doel

Herkennen de basissmaken en hoe de tong helpt bij proeven.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Basissmaken:
De smaakpapillen op de tong onderscheiden zoet, zout, zuur en bitter.

Te hanteren begrippen

bitter, de tong

WT.237 Gebruiken L3 L4 GO!-doel

Onderscheiden basissmaken.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Basissmaken:
zoet
zuur
zout
bitter

WT.238 Begrijpen L5 L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Beschrijven de functie van zintuigen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie:
• Zintuigen zetten prikkels om in signalen en sturen deze naar de hersenen via
    zenuwen om waar te nemen wat we zien, horen, ruiken, proeven en voelen.
• Zintuigen helpen het lichaam te reageren op prikkels.

Te hanteren begrippen

de zintuigen, de prikkel, het signaal, de hersenen, de waarneming, de zenuw, reageren,
de omgeving, het gevaar

WT.239 Begrijpen L5 L6 3.3.2

Beschrijven de structuur en werking van het oor en het proces van horen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Structuur en werking:
Geluidsgolven worden opgevangen door de oorschelp, gaan door de gehoorgang en
doen het trommelvlies en gehoorbeentjes bewegen. Het slakkenhuis zet dit om in
signalen naar de hersenen.

Te hanteren begrippen

het trommelvlies, het gehoorbeentje, het slakkenhuis, de gehoorzenuw, de geluidsgolf

WT.240 Begrijpen L5 L6 3.3.2

Beschrijven de structuur en werking van de tong en het proces van proeven.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Structuur en werking:
De smaakpapillen op de tong onderscheiden basissmaken (zoet, zout, zuur, bitter en
umami). Smaakstoffen binden zich aan smaakpapillen en sturen signalen naar de
hersenen.

Te hanteren begrippen

de basissmaak, umami, het speeksel

WT.241 Begrijpen L6 L6 3.3.2

Beschrijven de structuur en werking van het oog en het proces van beeldvorming.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Structuur en werking:
Het oog vangt licht op en vormt een beeld op het netvlies. De pupil en iris regelen de
hoeveelheid licht. Het netvlies zet het beeld om in signalen die via de zenuwen naar de
hersenen worden gestuurd.

Te hanteren begrippen

het netvlies, de oogzenuw, de pupil, de iris

WT.242 Begrijpen L6 L6 3.3.2

Beschrijven de structuur en werking van de neus en het proces van ruiken.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Structuur en werking:
Geuren worden ingeademd en opgenomen in de neusholte. Geurstoffen binden zich aan
reukzenuwen en gaan als signalen naar de hersenen.

Te hanteren begrippen

de neusholte, de reukzenuw, inademen

WT.243 Begrijpen L6 L6 3.3.2

Beschrijven de structuur en werking van de huid en het proces van voelen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Structuur en werking:
De huid bevat zenuwuiteinden die aanraking, druk, temperatuur en pijn waarnemen. De
huid beschermt het lichaam en helpt bij warmteregulatie.

Te hanteren begrippen

de aanraking, de temperatuur, de druk, de pijn

WT.244 Begrijpen L6 L6 3.3.2

Beschrijven de samenwerking tussen zintuigen en hersenen bij complexe waarnemingen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Samenwerking:
Zintuigen werken samen met de hersenen om complexe waarnemingen te maken.
Zintuigen sturen signalen naar de hersenen, waar de informatie wordt geïntegreerd voor
een volledige waarneming.

Te hanteren begrippen

de samenwerking

WT.245 Begrijpen L6 GO!-doel

Illustreren hulpmiddelen voor zintuigen die minder goed functioneren.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Hulpmiddelen:
ondersteunen het functioneren van zintuigen.
versterken of vervangen een functie, zodat mensen met zintuiglijke beperkingen ook
kunnen waarnemen

Te hanteren begrippen

de bril, de lens, het hoorapparaat, slechtziend, slechthorend, het hulpmiddel

WT.246 Gebruiken L5 L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Analyseren zintuiglijke waarnemingen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Zintuigelijke waarnemingen:
• gebruik van verschillende zintuigen
• invloed van prikkels (geluid, licht, geur en textuur) op ervaring/ stemming.
• Specifieke zintuiglijke waarneming verandert als andere zintuigen worden beperkt.
• reactie lichaam

Te hanteren begrippen

de concentratie, de afleiding, de textuur, de emotionele reactie, de herinnering

Voorbeelden

• Liza experimenteert met het luisteren naar een verhaal, eerst zonder en daarna met
    een blinddoek. Ze beschrijft hoe het wegnemen van visuele prikkels haar
    concentratie en begrip beïnvloedt.
• Alma voelt met gesloten ogen aan verschillende materialen en vergelijkt hoe de
    textuur aanvoelt zonder zicht, in vergelijking met wanneer ze het materiaal ook kan
    zien.

WT.247 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.3.1; KO 3.3.2; L6 3.3.1; L6 3.3.2

Tonen hun kennis van de zintuigen in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Waarneming

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Roos vertelt tijdens een schilderactiviteit over de verschillende kleuren verf die ze
    heeft gebruikt en beschrijft hoe de vormen en texturen van haar schilderij eruitzien.
• Johan maakt een wandeling door het bos en gebruikt zijn zintuigen om de omgeving
    te verkennen. Hij beschrijft de kleuren en vormen van bladeren, luistert naar het
fluiten van vogels, voelt de ruwe schors van bomen en ruikt de geur van
paddenstoelen.

WT.248 Begrijpen K3 L1 L2 GO!-doel

Herkennen de hersenen als het denkcentrum van het lichaam.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Centraal zenuwstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

De hersenen:
zijn het deel van het lichaam waarmee we kunnen denken en leren

Te hanteren begrippen

de hersenen

WT.249 Begrijpen L3 L6 3.3.2

Herkennen dat de hersenen ons helpen om op prikkels te reageren.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Centraal zenuwstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Reageren:
reacties op wat we zien, horen of voelen

Te hanteren begrippen

reageren

Voorbeelden

• Ulrike begint te glimlachen wanneer ze haar lievelingsliedje hoort. Haar hersenen
    herkennen het geluid en laten haar reageren met een blij gevoel.
• Raf voelt dat het water te heet is en trekt meteen zijn hand terug. Zijn hersenen
    geven een signaal om te reageren en zichzelf te beschermen.

WT.250 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 L6 3.3.3

Lokaliseren de hersenen op een lichaam(schema).

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Centraal zenuwstelsel

WT.251 Begrijpen L4 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Herkennen de samenwerking tussen hersenen, ruggenmerg en zenuwen om het lichaam te laten reageren.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Centraal zenuwstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Samenwerking:
Signalen (die binnenkomen via de waarneming) worden door de zenuwen via het
ruggenmerg naar de hersenen gestuurd en keren nadien vanuit de hersenen via het
ruggenmerg en de zenuwen terug naar de spieren.

Te hanteren begrippen

de zenuw, de prikkel, het signaal

Voorbeelden

Jeroen zegt: “Mijn ogen zien de bal. Dat signaal gaat naar mijn hersenen. Die zeggen
‘opzij!’ en sturen dat signaal naar de spieren. Mijn spieren bewegen mijn benen en ik
stap opzij”

WT.252 Begrijpen L5 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Herkennen de delen van het centraal zenuwstelsel.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Centraal zenuwstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Delen:
ruggenmerg
kleine hersenen
grote hersenen
hersenstam

Te hanteren begrippen

het ruggenmerg, de kleine hersenen, de grote hersenen, de hersenstam, het
zenuwstelsel

WT.253 Gebruiken L5 L6 L6 3.3.3

Lokaliseren de delen van het centraal zenuwstelsel op een lichaamsschema.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Centraal zenuwstelsel

WT.254 Begrijpen L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Beschrijven de functies van de hersenen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Centraal zenuwstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functies:
• verwerken van zintuiglijke prikkels
• besturen van gedrag, geheugen, bewustzijn en emoties
• aansturen van de stelsels

WT.255 Engageren L1 L2 L3 L4 L5 L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Tonen hun kennis van centraal zenuwstelsel in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Centraal zenuwstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Nienke bespreekt tijdens een les over veiligheid en reflexen hoe het zenuwstelsel
    ervoor zorgt dat ze haar hand automatisch terugtrekt wanneer ze per ongeluk iets
    warms aanraakt.
• Eli merkt tijdens een sportles op dat zijn lichaam automatisch reageert wanneer hij
    een bal naar zich toe ziet komen. Hij legt uit dat zijn zenuwstelsel signalen
    doorstuurt naar zijn spieren, zodat hij de bal snel kan vangen zonder er eerst over
    na te denken.

WT.256 Begrijpen K2 K3 L1 L2 KO 3.1.2; L6 3.3.1; L6 3.3.2

Herkennen de uiterlijke delen van het voortplantingsstelsel bij de mens.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Voortplantingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Uiterlijke delen:
vulva
penis

Te hanteren begrippen

de vulva, de penis

WT.257 Begrijpen L3 L4 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Herkennen de voorplantingsfunctie van voortplantingsorganen bij volwassenen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Voortplantingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voortplantingsorganen:
Volwassenen hebben voortplantingsorganen die het krijgen van kinderen mogelijk
maken. Deze organen zijn verschillend bij mannen en vrouwen.

Te hanteren begrippen

de voortplanting, de man, de vrouw

WT.258 Begrijpen L5 L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Herkennen de delen van het voortplantingsstelsel bij de vrouw.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Voortplantingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Delen voortplantingsstelsel:
vulva
vagina
clitoris
eierstokken
baarmoeder
baarmoederhals
eileiders
eicel
schaamlippen

Te hanteren begrippen

de vagina, de clitoris, de eierstok, de eicel, de baarmoeder, de baarmoederhals, de
eileider, de schaamlip

WT.259 Begrijpen L5 L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Herkennen de delen van het voortplantingsstelsel bij de man.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Voortplantingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Delen voortplantingsstelsel:
penis
voorhuid
zaadleider
urinebuis
zaadblaasje
prostaat
bijbal
teelbal
balzak
sperma
zwellichaam
eikel

Te hanteren begrippen

de voorhuid, de zaadleider, de urinebuis, het zaadblaasje, de prostaat, de bijbal, de
teelbal, de balzak, de penis, het zwellichaam, de eikel, het sperma

WT.260 Begrijpen L5 L6 L6 3.3.2

Beschrijven de functie van het voortplantingsstelsel.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Voortplantingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie:
productie van eicellen en zaadcellen, bevruchting, ontwikkeling van de baby, de
geboorte

WT.261 Begrijpen L5 L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Beschrijven de fases van de geslachtelijke voortplanting bij de mens.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Voortplantingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de erectie, de zaadlozing, de menstruatie, de bevruchting, het embryo, de foetus, de
zwangerschap, de geboorte, de eicel, de zaadcel

WT.262 Gebruiken L5 L6 L6 3.3.3

Lokaliseren de delen van het voortplantingsstelsel op een lichaamsschema.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Voortplantingsstelsel

WT.263 Gebruiken L5 L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Analyseren de veranderingen tijdens de puberteit en het belang van persoonlijke hygiëne.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Voortplantingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de puberteit, de hygiëne, de verandering, de verzorging

WT.264 Engageren L5 L6 L6 3.3.1; L6 3.3.2

Reflecteren op de betekenis van lichamelijke veranderingen tijdens de puberteit.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Voortplantingsstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Betekenis:
• de veranderingen in het lichaam
• het belang van privacy
• respect voor persoonlijke ruimte

WT.265 Begrijpen L5 GO!-doel

Herkennen de functies van hormonen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Hormoonstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie:
• groei
• verandering
• emoties

WT.266 Begrijpen L6 GO!-doel

Beschrijven de functies van hormonen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Hormoonstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie:
• groei
• verandering
• emoties

WT.267 Gebruiken L5 L6 GO!-doel

Geven het effect van hormonen op hun lichaam weer.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Hormoonstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Effect:
• groei
• verandering

WT.268 Engageren L5 L6 GO!-doel

Tonen hun kennis van hormonen in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Hormoonstelsel

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Baskir neemt deel aan een klasgesprek over de puberteit en legt uit dat de acné die
    bij zijn broer van 13 jaar heel goed zichtbaar is te maken heeft met hormonen in de
    puberteit.
• Emma zegt tegen Ella tijdens de speeltijd: “Maak je geen zorgen over Fien die de
    laatste tijd dikwijls onverwacht boos wordt. Het hoort bij de puberteit.”

WT.269 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.9; L6 3.2.12; L6 3.3.2

Herkennen dat er verschillende soorten cellen zijn die verschillende taken in het lichaam hebben.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Cellen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Verschillende soorten cellen:
• de ene vormen huid, de andere spieren en nog andere botten
• Elke cel is belangrijk voor onze gezondheid.

Te hanteren begrippen

de cel

WT.270 Gebruiken L5 L6 L6 3.2.9; L6 3.2.12; L6 3.3.2

Analyseren het belang van cellen.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Cellen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Belang:
• de bouwstenen van het lichaam
• herstellen van weefsel, het zorgen voor groei

WT.271 Engageren L5 L6 L6 3.2.9; L6 3.2.12; L6 3.3.2

Tonen hun kennis van cellen in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Het menselijk lichaam › Fysieke functies van het menselijk lichaam › Cellen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Merel legt tijdens een gesprek over ziekten uit dat cellen in het immuunsysteem
    vechten tegen virussen om het lichaam gezond te houden. Ze vergelijkt dit met
    soldaten die indringers bestrijden.
• Bram bespreekt waarom gezonde voeding en voldoende rust belangrijk zijn om
    cellen sterk te houden. Hij legt uit dat vitamines en mineralen helpen bij het herstel
    van cellen en dat slaap ervoor zorgt dat cellen energie kunnen vernieuwen.

WT.272 Begrijpen K1 KO 3.4.1

Herkennen materie.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Materie:
hout, zand, steen, klei, glas, plastic, papier

WT.273 Gebruiken K1 KO 3.4.1

Classificeren materie op basis van 1 waarneembare eigenschap.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

WT.274 Begrijpen K2 KO 3.4.1

Herkennen materie.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het hout, het zand, de steen, de klei, het glas, het plastic, het papier

WT.275 Begrijpen K2 K3 KO 3.4.1

Herkennen waarneembare eigenschappen van materie.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Waarneembare eigenschappen:
kleur, drijven en zinken, breekbaarheid, stevigheid (zacht versus hard), warmtegevoel
(warm versus koud), droog versus nat, vormvastheid (vast versus vloeibaar), textuur (glad
of niet glad), lichtdoorlaatbaarheid, wateropslorpend, massa

Te hanteren begrippen

de kleur, drijven/zinken, zacht/hard, warm/koud, droog/nat, glad/ruw, doorzichtig

WT.276 Gebruiken K2 K3 KO 3.4.1

Classificeren materie op basis van 1 of 2 waarneembare eigenschappen.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

WT.277 Begrijpen L1 L2 L4 3.4.1

Herkennen materie.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Materie:
hout, zand, steen, klei, rubber, glas, kunststof (plastic), papier, karton, textiel, metaal

Te hanteren begrippen

het rubber, de kunststof, het karton, de stof (kledij), het metaal

WT.278 Begrijpen L1 L2 L4 3.4.2

Beschrijven eigenschappen van materie.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eigenschappen:
kleur, drijven en zinken, breekbaarheid, hardheid (zacht versus hard), warmtegevoel
(warm versus koud), droog versus nat, brandbaarheid, waterdichtheid,
herbruikbaarheid, vormvastheid (vast versus vloeibaar), textuur (glad of niet glad),
lichtdoorlaatbaarheid, wateropslorpend, temperatuur, massa

Te hanteren begrippen

hard, zacht, breekbaar, waterdicht, herbruikbaar, brandbaar, het gewicht, de massa,
vast, vloeibaar, glad, laat licht door, slorpt water op

WT.279 Begrijpen L3 L4 3.4.1

Beschrijven het verschil tussen grondstoffen en materialen.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Verschil:
Grondstoffen komen rechtstreeks uit de natuur en zijn nog niet bewerkt. Vaak gaan we
deze verwerken zodat we ze kunnen gebruiken. Materialen zijn dingen die we van
grondstoffen maken, zodat we ze kunnen gebruiken om iets te maken of te bouwen.

Te hanteren begrippen

de grondstof, het materiaal, de materie

WT.280 Begrijpen L3 L4 L4 3.4.1

Herkennen grondstoffen en materialen.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Grondstoffen:
hout, zand, (natuur)steen, klei, planten, aardolie
Materialen:
glas, kunststof (plastic), papier, karton, textiel van planten, textiel van dieren (leer),
metaal, kunststeen, nylon

Te hanteren begrippen

de natuursteen, de kunststeen, het katoen, het linnen, de wol, de zijde, synthetisch,
natuurlijk, het textiel

WT.281 Begrijpen L3 L4 L4 3.4.2

Beschrijven eigenschappen van grondstoffen en materialen.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eigenschappen:
kleur, drijven en zinken, breekbaarheid, hardheid (zacht versus hard), warmtegevoel
(warm versus koud), droog versus nat, brandbaarheid, waterdichtheid, herbruikbaarheid,
vormvastheid (vast versus vloeibaar), textuur (glad of niet glad), lichtdoorlaatbaarheid,
wateropslorpend, oplosbaarheid/mengbaarheid, temperatuur, massa, slijtvastheid,
veerkracht, houdbaarheid, elektrische geleiding, thermische geleidbaarheid, omkeerbaar
versus niet - omkeerbaar

Te hanteren begrippen

stevig, breekbaar, waterdicht, warmte geleidend, oplosbaar, herbruikbaar, brandbaar,
de massa, de temperatuur, de veerkracht, houdbaar, elektrisch geleidend, slijten,
oplosbaar, mengbaar, omkeerbaar, de omkeerbare reactie, niet omkeerbaar, de niet-
omkeerbare reactie

Voorbeelden

Omkeerbare/niet-omkeerbare reactie:
• Zout lost op in water, zout kan terug van het water gescheiden worden door het
    water te laten verdampen.
• Verbranding is niet-omkeerbaar.

WT.282 Begrijpen L5 L6 GO!-doel

Duiden dat grondstoffen eindig zijn.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

WT.283 Begrijpen L5 L6 L6 3.4.4

Herkennen grondstoffen en materialen.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Grondstoffen:
hout, naaldhout, loofhout, zand, (natuur)steen, klei
Materialen:
glas, vlak glas, hol glas, bol glas, herbruikbaar en niet herbruikbaar kunststof (plastic),
papier, karton, textiel van planten, textiel van dieren, synthetisch textiel, metaal, ijzer,
aluminium, koper, kunststeen, houtproduct

Te hanteren begrippen

het vlak glas, het bol glas, het hol glas, het synthetisch textiel, het ijzer, het aluminium,
het koper, het metaal

WT.284 Begrijpen L5 L6 L6 3.4.4

Beschrijven eigenschappen van grondstoffen en materialen.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eigenschappen:
kleur, drijven en zinken, breekbaarheid, hardheid (zacht versus hard), warmtegevoel
(warm versus koud), droog versus nat, brandbaarheid, waterdichtheid, herbruikbaarheid,
vormvastheid (vast versus vloeibaar), textuur (glad of niet glad), lichtdoorlaatbaarheid,
wateropslorpend, oplosbaarheid/mengbaarheid, temperatuur, slijtvastheid, veerkracht,
houdbaarheid, elektrische geleiding, kostprijs, schadelijk voor milieu, smelten,
smelttemperatuur

Te hanteren begrippen

de smelttemperatuur, ontvlambaar, de kostprijs, schadelijk voor het milieu

WT.285 Gebruiken L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.4.2; L6 3.4.4

Classificeren materie op basis van verschillende eigenschappen.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

WT.286 Begrijpen L6 L6 3.4.1; L6 3.4.2

Illustreren dat alle materie uit deeltjes bestaat.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het deeltje, de verbinding, de structuur, de zuivere stof

Voorbeelden

Materie bestaat uit deeltjes:
• Bruiswater bestaat uit waterdeeltjes en gasdeeltjes (kunnen bewegen en ontsnappen
    als belletjes)
• Krijt bestaat uit krijtdeeltjes (komen los bij het schrijven op bord of bij het uitkloppen
    van een bordenwisser)
• Lucht bestaat uit luchtdeeltjes (onzichtbaar maar wind is wel in staat om bladeren te
    laten bewegen via botsingen met deze luchtdeeltjes)
• Geur bestaat uit geurdeeltjes (sinaasappel pellen, geurdeeltjes komen vrij, bewegen
    tussen de luchtdeeltjes door tot bij onze neus)
Materie bestaat uit verbindingen van deeltjes:
In een steen zitten de deeltjes vast aan elkaar, ze vormen een sterke verbinding waardoor
de steen hard is.
Materie bestaat uit deeltjes die georganiseerd zijn volgens een bepaalde structuur:
De structuur van water verandert als het vloeibaar, vast of gasvormig is.
De zuivere stof:
Materie die maar uit één soort deeltjes bestaat noemen we een ‘zuivere stof’:
(zuiver/gedestilleerd) water, (puur) goud, (zuiver) zout

WT.287 Begrijpen L6 L6 3.4.1; L6 3.4.3

Duiden de relatie tussen massa en volume.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Relatie:
Massadichtheid is de verhouding van massa op volume. Het is een getal dat aangeeft
hoeveel materie er in een bepaald volume van een stof zit. Elke stof heeft zijn eigen
massadichtheid. Als je eenzelfde voorwerp maakt uit 2 verschillende stoffen, dan zal het
volume (m3) van de voorwerpen hetzelfde zijn, maar de massa (kg) verschillen omdat
elke stof een andere massadichtheid heeft.
De massadichtheid wordt uitgedrukt in kg/m³ of g/cm³.
De massadichtheid van stoffen hangt af van twee dingen:
1) Hoe dicht de deeltjes bij elkaar zitten in de verbindingen (dichter op elkaar -> grotere
massadichtheid)
2) Hoe zwaar de deeltjes zelf zijn (zwaardere deeltjes -> grotere massadichtheid)

Te hanteren begrippen

de massadichtheid, de massa, het volume, kg/m³ of g/cm³

Voorbeelden

Massadichtheid:
Je hebt twee blokken van dezelfde grootte (volume): één van hout en één van ijzer.
Omdat de massadichtheid van ijzer groter is dan die van water zal het zinken in water.
De massadichtheid van hout is kleiner dan die van water en zal daarom drijven in water.
Drijven en zinken gaat vooral over de massadichtheid van het voorwerp en van de
vloeistof ten opzichte van elkaar.

WT.288 Begrijpen L6 L6 3.4.3

Illustreren toepassingen van massadichtheid.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Toepassingen:
• drijven en zinken
• massa

Voorbeelden

Drijven en zinken:
Stoffen met een hogere massadichtheid dan water (of de vloeistof waar je ze in legt)
zinken. Stoffen met een kleinere massadichtheid (bv. olie t.a.v. water) drijven. Toch kan
een zware boot blijven drijven doordat er ook nog een andere factor van belang is: de
opwaartse kracht van het water.
Massa:
Materie met een hoge massadichtheid is zwaarder dan materie van dezelfde grootte
met een kleinere massadichtheid: een blok metaal is zwaarder dan een blok hout dat
hetzelfde volume heeft.

WT.289 Gebruiken L6 L6 3.4.3

Vergelijken massadichtheid bij verschillende materies.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

WT.290 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gebruiken materie volgens technische veiligheidsinstructies.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Technische veiligheidsinstructies:
• Op een kartonnen doos staat een label dat verwijst naar de breekbaarheid.
• Op een fles staat een pictogram met een doodshoofd, als verwijzing naar de
    schadelijkheid voor mens en dier.

WT.291 Gebruiken L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gebruiken materialen op een duurzame wijze.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Duurzame wijze:
• Bij voorkeur herbruikbare materialen gebruiken: stoffen boodschappentas,
    brooddoos, drinkglas, stenen koffietas, kartonnen doos als opbergdoos, spullen uit
    de kringwinkel
• Zorg dragen voor de materialen en ze zo lang mogelijk gebruiken.
• Kapotte spullen laten herstellen, indien mogelijk.
• Recycleerbare materialen op de juiste manier sorteren.

WT.292 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.4.1; L4 3.4.1; L4 3.4.2; L6 3.4.1; L6 3.4.2

Tonen hun kennis over kenmerken van materie en duurzaamheid in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Eigenschappen van materie › Eigenschappen van materie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Bij het verhaaltje van de drie biggetjes duidt Eileen waarom het huis van steen
    overeind blijft.
• Bij het ontwerpen van de uitnodigingen voor het schoolfeest kiest Anne-Laure voor
    herbruikbare materialen.

WT.293 Begrijpen K2 K3 GO!-doel

Herkennen verschillende soorten krachten.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Kracht en beweging

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Krachten:
trek- en duwkracht

Te hanteren begrippen

trekken, duwen

WT.294 Begrijpen L1 L4 3.5.1

Herkennen verschillende soorten krachten.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Kracht en beweging

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Krachten:
magnetische kracht

WT.295 Begrijpen L2 L3 L4 3.5.1

Herkennen verschillende soorten krachten.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Kracht en beweging

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Krachten:
zwaartekracht

WT.296 Begrijpen L4 L4 3.5.1; L4 3.5.2

Illustreren de relatie tussen kracht en beweging.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Kracht en beweging

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Relatie:
• tussen kracht en de verandering van de beweging bij een bepaalde massa
• tussen massa en de verandering van de beweging bij een bepaalde kracht
• kracht versus verandering van beweging bij constante massa: Als de massa constant
    blijft, dan geldt:
    meer kracht → meer versnelling
    minder kracht → minder versnelling
• massa versus verandering van beweging bij constante kracht: Als de kracht constant
    blijft, dan geldt:
    meer massa → minder versnelling
    minder massa → meer versnelling

Te hanteren begrippen

de richting, de kracht, de beweging, de massa, de relatie, de plaats

Voorbeelden

Jessie speelt met de winkelwagen: duwt ze harder, dan rijdt die sneller. De massa van
het wagentje verandert niet, dus de kracht bepaalt hoe snel het beweegt.

WT.297 Begrijpen L5 L6 3.5.1; L6 3.5.2; L6 3.5.7

Illustreren effecten van krachten op beweging.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Kracht en beweging

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Effecten:
• versnelling: Als de kracht in dezelfde richting als de beweging werkt, wordt de
    snelheid groter.
• vertraging: Een kracht die tegengesteld aan de beweging werkt (weerstand),
    veroorzaakt afremming.
• verandering van richting: Krachten die niet in lijn zijn met de huidige beweging
    kunnen de richting van een object veranderen.
• beweging vanuit stilstand: Een kracht kan een stilstaand object in beweging
    brengen.

Te hanteren begrippen

de weerstand

Voorbeelden

Vertraging:
• Zeger ondervindt heel veel weerstand bij het fietsen tegen de wind in.
• Tamara ondervindt dat ze sneller kan zwemmen met zwempak dan met kleren aan.
• Sander legt uit dat zijn fiets afremt doordat een remblokje tegen het draaiende wiel
    drukt.

WT.298 Begrijpen L6 L6 3.5.1; L6 3.5.2

Duiden het onderscheid tussen gewicht en massa.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Kracht en beweging

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Onderscheid:
Massa is de hoeveelheid materie in een object.
Gewicht is de kracht waarmee zwaartekracht aan een object trekt.
Het gewicht verandert volgens de zwaartekracht.

Te hanteren begrippen

het gewicht, de massa, de druk

Voorbeelden

Onderscheid:
Op de maan is er minder zwaartekracht dan op aarde waardoor eenzelfde persoon (met
dus eenzelfde massa) minder weegt op de maan dan op aarde.

WT.299 Gebruiken L3 L4 L5 L6 L4 3.5.2; L6 3.5.2; L6 3.7.9

Passen de relatie tussen kracht en beweging toe in hun creaties.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Kracht en beweging

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Basiel zorgt ervoor dat de knikkerbaan op bepaalde plaatsen voldoende helling heeft om
de knikkers te versnellen.

WT.300 Begrijpen K2 K3 L1 GO!-doel

Herkennen hoe bewegende voorwerpen of personen versnellen of vertragen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Snelheid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

sneller, trager

Voorbeelden

Versnellen:
harder trappen op de fiets, een speelgoedauto van een helling duwen
Vertragen:
minder hard trappen, stoppen met trappen of remmen

WT.301 Begrijpen L2 L4 3.5.1; L4 3.5.2

Illustreren de impact van snelheid in dagelijkse situaties.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Snelheid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Aimée vergelijkt het verschil tussen naast een fiets wandelen en erop rijden.

WT.302 Begrijpen L3 L4 3.5.1; L4 3.5.2

Herkennen de noodzaak van aangepaste snelheid in een technisch systeem.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Snelheid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

Versnellen, vertragen, de snelheid

Voorbeelden

• Arne past de snelheid van de knikker aan in zijn knikkerbaan. Hij versnelt de knikker
    om een hindernis te nemen en vertraagt hem om te voorkomen dat hij uit de bocht
    vliegt.
• Anne-Fien stelt de elektrische speelgoedtrein zo af dat hij vertraagt voordat hij een
    scherpe bocht ingaat.

WT.303 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.5.1; L4 3.5.2; L6 3.5.1; L6 3.5.2; L6 3.7.9

Gebruiken snelheid in hun technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Snelheid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Snelheid:
• versnellen, vertragen
• de snelheid
• de plaats
• de beweging
• de weerstand
• de richting

WT.304 Begrijpen K1 GO!-doel

Herkennen materie die drijft of zinkt.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Drijven en zinken

WT.305 Begrijpen K2 K3 GO!-doel

Herkennen materie die drijft of zinkt.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Drijven en zinken

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

drijven, zinken

WT.306 Gebruiken K2 K3 L1 GO!-doel

Classificeren materie die drijft of zinkt.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Drijven en zinken

WT.307 Begrijpen L2 GO!-doel

Herkennen bijzondere materie die drijft en/of zinkt.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Drijven en zinken

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Lieven ontdekt dat cellenbeton, in tegenstelling tot andere stenen, blijft drijven op
    water.
• Beatrix merkt op dat een spons eerst drijft, maar zinkt zodra die volledig met water
    is volgezogen.

WT.308 Begrijpen L3 GO!-doel

Herkennen de opwaartse kracht bij drijven en zinken.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Drijven en zinken

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Rémi vouwt een stukje zilverpapier steeds kleiner en merkt dat het uiteindelijk zinkt
    doordat er minder opwaartse kracht van het water tegen de folie is.

WT.309 Begrijpen L4 GO!-doel

Illustreren toepassingen van het natuurkundig verschijnsel drijven en zinken in technische systemen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Drijven en zinken

WT.310 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Selecteren materie in functie van drijven en zinken in hun technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Drijven en zinken

WT.311 Begrijpen K1 KO 3.5.1

Herkennen verschillende schakelaars om licht aan en uit te doen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Schakelaars:
schuifschakelaar
kantelschakelaar
drukknop

WT.312 Begrijpen K2 KO 3.5.1

Herkennen elektrische onderdelen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Elektrische onderdelen:
de schakelaar
de stekker
het snoer

WT.313 Begrijpen K3 KO 3.5.1

Beschrijven de noodzaak van elektriciteit om toestellen te laten functioneren.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de elektriciteit, het stopcontact, het werkt, het werkt niet

Voorbeelden

• Ollie merkt dat de mixer niet werkt en steekt de stekker in het stopcontact.
• Davina vertelt dat het speelgoed niet werkt wanneer de batterijen ontbreken of
    leeg zijn.

WT.314 Begrijpen K3 KO 3.5.1

Herkennen batterijen en hun symbolen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de batterij, +, -, de veer

WT.315 Gebruiken K3 KO 3.5.1

Gebruiken batterijen om toestellen te laten functioneren.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Gebruiken:
Een (herbruikbare) batterij op een correcte manier plaatsen.
Een (herbruikbare) batterij op een correcte manier lezen (+ en –).

WT.316 Begrijpen L1 L6 3.5.1

Beschrijven de onderdelen van de gesloten stroomkring.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de batterij, de lamp, de lamphouder, de stroomdraad, de gesloten stroomkring

Voorbeelden

Onderdelen gesloten stroomkring:
de batterij (= de energiebron), de lamp met lamphouder, de stroomdraad (= de geleider)

WT.317 Begrijpen L1 L2 L6 3.5.1

Herkennen een concreet schematische voorstelling van een gesloten stroomkring.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Schematische voorstelling:
de batterij
de lamp
de geleider

WT.318 Gebruiken L1 L2 L6 3.5.1; L6 3.5.7

Maken een gesloten stroomkring met een batterij.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Maken:
• concrete uitvoering
• concreet schematische voorstelling

WT.319 Begrijpen L3 L4 L6 3.5.1

Beschrijven de onderbroken stroomkring.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de (onderbroken) stroomkring, de schakelaar, de geleider

Voorbeelden

Onderdelen onderbroken stroomkring:
de batterij (= de energiebron), lamp met lamphouder, schakelaar, de stroomdraad (= de
geleider)

WT.320 Begrijpen L3 L4 L6 3.5.1

Herkennen een concreet schematische voorstelling van een onderbroken stroomkring.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Schematische voorstelling:
de batterij
de lamp
de geleider
de schakelaar

WT.321 Gebruiken L3 L4 L6 3.5.1; L6 3.5.7; L6 3.7.9

Maken een onderbroken stroomkring.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Maken:
• concrete uitvoering
• concreet schematische voorstelling

WT.322 Begrijpen L3 L4 L6 3.5.1; L6 3.5.6

Herkennen de elektrische geleiders en niet- geleiders (isolatoren) in een stroomkring.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de geleider, de isolator, de stroomkring

WT.323 Begrijpen L4 L4 3.5.1; L6 3.5.1; L6 3.5.3

Herkennen energieomzettingen van elektriciteit.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Energieomzetting:
warmte, licht, geluid, beweging

Te hanteren begrippen

de energieomzetting

WT.324 Begrijpen L5 L6 3.5.1; L6 3.5.6

Herkennen de spanning en de stroomsterkte.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Spanning:
de kracht die de elektrische deeltjes laat bewegen
wordt aangeduid in volt

Stroomsterkte:
Een maat voor de hoeveelheid elektrische lading die per seconde door een geleider
stroomt.
wordt aangeduid in ampère

Te hanteren begrippen

de spanning, de stroom(sterkte)

Voorbeelden

Spanning en stroomsterkte:
• Een batterij heeft een spanning van 9 volt, een andere batterij heeft een spanning
    van 1,5 volt.
• Stel je voor dat elektriciteit als water door een tuinslang stroomt. Stroomsterkte is
    dan als de hoeveelheid water die per seconde door de slang gaat. De spanning is
    dan de druk die op de waterleiding zit: hoe hoger de druk, hoe harder het water
    stroomt.
• Een hogere spanning geeft meestal een grotere stroomsterkte: Meer ‘waterdruk’
    geeft meestal meer water door de tuinslang (maar een smalle tuinslang laat toch
    minder water door dan een brede)

WT.325 Gebruiken L5 L6 3.5.6

Interpreteren spanning en stroomsterkte van een toestel.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Angéle haar computer heeft een spanning nodig van 5 volt (V) en een stroomsterkte
    van 10 ampère (A).
• Jef kiest de lamp met de juiste spanning voor zijn fiets. Indien het lampje geen
    gepaste spanning heeft brandt de fietslamp zwak of gaat het stuk.

WT.326 Begrijpen L5 L6 3.5.1; L6 3.5.6; L6 3.5.7

Herkennen serieschakeling in de stroomkring.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de serieschakeling, de geleider, de isolator, de stroomkring

WT.327 Begrijpen L5 L6 3.5.6; L6 3.5.7

Herkennen een schematische voorstelling van een serieschakeling.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Schematische voorstelling:
energiebron, lamp(en), schakelaar, verbruiker

Te hanteren begrippen

de verbruiker

WT.328 Gebruiken L5 L6 L6 3.5.6; L6 3.5.7; L6 3.7.9

Maken een serieschakeling.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Maken:
• concrete uitvoeringen
• schematische voorstelling

WT.329 Begrijpen L5 GO!-doel

Beschrijven de impact van een serieschakeling op de verbruikers.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Impact:
serieschakeling: Lampen branden minder fel.

WT.330 Begrijpen L6 L6 3.5.1; L6 3.5.3

Illustreren dat elektriciteit aangeleverd wordt via centrales, accu's en batterijen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de elektriciteitscentrale, de accu, de waterkrachtcentrale, de kerncentrale, de
thermische centrale, het zonnepark, het windmolenpark

WT.331 Gebruiken L1 L2 L3 L4 L5 L6 L6 3.5.7; L6 3.7.9

Passen elektriciteit (zwakstroom) in hun technisch ontwerp toe.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

WT.332 Engageren K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gaan energiebesparend en veilig om met elektriciteit.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Elektriciteit

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Veilig:
elektriciteit met behulp van batterijen
gebruik van toestellen op stroomnet enkel onder begeleiding

Voorbeelden

Tillo trekt de stekker van de oplader uit als zijn tablet is opgeladen, om sluimerverbruik
te vermijden.

WT.333 Begrijpen K1 KO 3.5.1; KO 3.5.2

Herkennen verschillende lichtbronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichtbronnen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichtbronnen:
• natuurlijke: de zon, de sterren
• kunstmatige: lampen, kaarsen, zaklamp

WT.334 Begrijpen K2 K3 KO 3.5.1; KO 3.5.2

Herkennen verschillende lichtbronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichtbronnen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichtbronnen:
• natuurlijke: de zon, de sterren
• kunstmatige: kaarsen, ledlamp, zaklamp

Te hanteren begrippen

het licht, de zon, de ster, de lamp, de kaars, de zaklamp, licht/donker, de lichtbron, de
reflectie, de spiegel

WT.335 Gebruiken K1 K2 K3 KO 3.5.1; KO 3.5.2

Gebruiken verschillende lichtbronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichtbronnen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Harry gebruikt een ontdekdoos met verschillende lichtbronnen.
• Fiona gebruikt een zaklamp in de leestent.

WT.336 Begrijpen L1 L2 L4 3.5.4

Illustreren verschillende lichtbronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichtbronnen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichtbronnen:
• natuurlijke: de zon, de sterren
• kunstmatige: kaarsen, ledlamp, zaklamp

Te hanteren begrippen

de natuurlijke lichtbron, de kunstmatige lichtbron, de ledlamp

WT.337 Begrijpen L3 L4 GO!-doel

Beschrijven verschillende functies van licht.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichtbronnen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functies:
• zichtbaarheid/veiligheid en waarneming: Licht helpt ons om dingen te zien en
    kleuren te herkennen.
• begeleiding /signaal en oriëntatie: verkeerslichten, navigatieverlichting op schepen,
    zonnewijzer
• sfeer en decoratie

WT.338 Begrijpen L5 GO!-doel

Beschrijven verschillende functies van licht.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichtbronnen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functies:
• energiebron: zonnepanelen, fotosynthese
• optische toepassingen: brillen, telescopen, lenzen

WT.339 Begrijpen L6 GO!-doel

Illustreren criteria bij keuze van een lamp.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichtbronnen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Criteria:
• lichtsterkte
• lampfitting
• lichtkleur
• energielabel

Te hanteren begrippen

de lichtsterkte, de lampfitting, de lichtkleur, het energielabel

Voorbeelden

Lichtsterkte:
Aantal lumen
Lampfitting:
E27, E14, GU10
Lichtkleur:
warm licht, neutraal licht, koud licht
Energielabel:
Van A tot G

WT.340 Gebruiken L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Selecteren een gepaste lichtbron.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichtbronnen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Lichtbron:
• natuurlijke
• kunstmatige, zonder criteria
• kunstmatige, met criteria

WT.341 Begrijpen K1 KO 3.5.1

Herkennen schaduw.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

WT.342 Begrijpen K2 K3 KO 3.5.1

Herkennen schaduw.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de schaduw

WT.343 Begrijpen L1 L4 3.5.4

Illustreren hoe schaduw ontstaat.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Schaduw:
ontstaat doordat een object licht tegenhoudt, waardoor er op het achterliggende
oppervlak een donker gebied ontstaat

WT.344 Gebruiken K2 K3 L1 L2 KO 3.5.1; L4 3.5.4

Maken schaduwen met lichtbronnen en objecten.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

WT.345 Begrijpen L3 L4 L4 3.5.4

Illustreren het reflecteren van licht op verschillende materialen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

licht doorlaten, licht reflecteren, de spiegel, de reflector, het fluo-materiaal

Voorbeelden

Materialen die licht weerkaatsen:
spiegels, metalen oppervlakken zoals zilverpapier, reflectoren van fietsen, fluohesjes,
wit gekleurde muren
Materialen die licht doorlaten:
glas, plexiglas, water

WT.346 Begrijpen L5 L6 L6 3.5.1; L6 3.5.4; L6 3.5.7

Illustreren het reflecteren van licht op verschillende materialen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

licht absorberen, licht reflecteren, licht doorlaten

Voorbeelden

Materialen die licht absorberen:
• donkere voorwerpen, beton, baksteen
• Een groen blad zien we als groen door de reflectie van groen licht en de absorptie
    van andere kleuren.

WT.347 Gebruiken L3 L4 L5 L6 L4 3.5.4; L6 3.5.1; L6 3.5.4; L6 3.7.9

Gebruiken reflecterende oppervlakken om licht te weerkaatsen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Brodie houdt een stuk aluminiumfolie in de zon en ziet hoe het licht wordt weerkaatst
op de muur.

WT.348 Begrijpen L4 L4 3.5.4

Beschrijven dat licht zich rechtlijnig voortbeweegt.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Rowan richt een laserstraal op een muur en vertelt dat het licht in een rechte lijn
    beweegt zonder te buigen.
• Fie laat krijtstof dwarrelen in de lichtbundel van een zaklamp in een verduisterde
    kamer, zo wordt de lichtbundel zichtbaar.

WT.349 Begrijpen L4 L4 3.5.4; L6 3.7.9

Herkennen rechtlijnige voortbeweging van licht in technische systemen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Elliot merkt op dat automatische winkeldeuren opengaan wanneer een lichtstraal
    van een optische sensor onderbroken wordt.
• Lilja ziet hoe de schrijnwerker een rechte lichtstraal van een lasermeter gebruikt om
    nauwkeurig afstanden te meten.

WT.350 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gaan bewust, veilig en energiezuinig om met licht en lichtbronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Licht › Lichteffecten

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Willem gebruikt een minilaserlamp, maar zorgt ervoor dat hij niemand in de ogen
    schijnt om verblinding te voorkomen.
• Julia weet dat ze niet rechtstreeks in een felle lamp of de zon mag kijken om haar
    ogen te beschermen.

WT.351 Begrijpen K1 GO!-doel

Herkennen warmtebronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Warmte

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Warmtebronnen:
zon, kachel, warme drank

WT.352 Begrijpen K2 K3 GO!-doel

Herkennen warmtebronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Warmte

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

warm, koud

WT.353 Begrijpen L1 L2 L4 3.5.1; L4 3.5.3

Beschrijven het opstijgen van warme lucht.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Warmte

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Warme lucht:
• Warmte is een vorm van energie.
• Warme lucht stijgt, koude lucht daalt.

Beschrijven:
in de omgeving en in technische systemen

Voorbeelden

• Philip ziet hoe een luchtballon opstijgt dankzij de warme lucht.
• Carmen merkt dat het in de klas dichter bij het plafond warmer is dan op de vloer,
    omdat warme lucht stijgt en koude lucht daalt.

WT.354 Begrijpen L3 L4 L4 3.5.1; L4 3.5.3

Illustreren warmtestraling in de omgeving.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Warmte

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de warmte, de temperatuur

Voorbeelden

Pippa voelt de warmtestraling van de zon op haar huid wanneer ze buiten in de zon
staat.

WT.355 Gebruiken L1 L2 L3 L4 L5 L6 L6 3.7.9

Gebruiken warmtebronnen doelgericht.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Warmte

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Thilo gebruikt een oven om koekjes te bakken.
• Enzo hangt zijn natte kleren aan de waslijn buiten om door de zon te laten drogen.

WT.356 Engageren L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gaan bewust om met opwarming en afkoeling.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Warmte

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Tamara doet bewust de deur van het lokaal dicht als ze naar buiten gaat om geen
    warmte in het lokaal te verspillen.
• Jonas let erop dat de deur van de diepvriezer niet te lang open blijft staan.

WT.357 Begrijpen L1 L2 L4 3.5.3

Herkennen energievormen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Energievorm:
• elektrische energie
• bewegingsenergie

WT.358 Begrijpen L3 L4 L4 3.5.3

Herkennen energievormen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Energievorm:
• elektrische energie
• bewegingsenergie
• thermische energie

Te hanteren begrippen

de energie, de elektrische energie, de bewegingsenergie, de thermische energie

WT.359 Begrijpen L4 L4 3.5.3

Beschrijven energiebronnen in hun omgeving.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de energiebron, de zon, de wind, het water, de brandstof

Voorbeelden

Energiebronnen:
• Zon geeft licht en warmte.
• De auto rijdt elektrisch of op brandstof.

WT.360 Begrijpen L4 L4 3.5.1; L4 3.5.3

Illustreren energieomzettingen in technische systemen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de energieomzetting

Voorbeelden

Energieomzettingen:
• Windmolens zetten windkracht om in elektrische energie.
• Waterkrachtcentrales zetten waterkracht om in elektrische energie.
• Zonnepanelen zetten zonlicht om in elektrische energie.
• Elektrische auto’s zetten elektrische energie om in beweging.
• Batterijen zetten chemische energie om in licht

WT.361 Gebruiken L4 L4 3.5.1; L4 3.5.3

Leiden de energiebronnen af van de meest gehanteerde energievormen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

WT.362 Begrijpen L4 L4 3.5.1; L4 3.5.3

Beschrijven de verschillende energiebronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Verschillende energiebronnen:
• hernieuwbare energiebronnen:
      o zonne-energie: komt van de zon
      o windenergie: komt van de wind
      o waterkracht: komt van stromend water
      o biomassa: komt van planten en organisch materiaal
      o geothermische energie: komt van warmte in de aarde
• niet-hernieuwbare energiebronnen: Deze energiebronnen raken op als we ze
    gebruiken.

Voorbeelden

Niet-hernieuwbare energiebronnen:
• fossiele brandstoffen: steenkool, aardolie, aardgas
• kernenergie: komt van uranium

WT.363 Begrijpen L5 L6 L6 3.5.3

Illustreren het belang van hernieuwbare energiebronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Hernieuwbare energiebronnen:
zonne-energie
waterkracht
windenergie
hernieuwbare energie

Te hanteren begrippen

de zonne-energie, de waterkracht, de windenergie, de hernieuwbare energie

WT.364 Begrijpen L5 L6 L6 3.5.3

Herkennen energievormen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Energievorm:
• elektrische energie
• bewegingsenergie
• thermische energie
• kernenergie
• chemische energie

Te hanteren begrippen

de chemische energie, de kernenergie

WT.365 Gebruiken L5 L6 L6 3.5.3

Vergelijken energievormen en hun energiebronnen in hun omgeving op hernieuwbaarheid.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

WT.366 Gebruiken L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gebruiken (duurzame) energie in hun technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Malik kiest ervoor om herlaadbare batterijen in zijn autootje te gebruiken.
• Saar kiest voor windkracht om haar zelfgemaakt schip voort te bewegen.

WT.367 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gaan bewust en energiezuinig om met energiebronnen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Energie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Juan is de energiekapitein die steeds het licht dooft in de klas.
• Greet zet haar computer pas aan wanneer de zonnepanelen genoeg elektriciteit
    opwekken.

WT.368 Begrijpen K1 KO 3.5.3

Herkennen verschillende geluidsbronnen in de omgeving.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Geluidsbronnen:
geluiden van dieren, verbrandingsmotor van voertuigen

WT.369 Begrijpen K2 K3 KO 3.5.3

Herkennen verschillende geluidssterktes.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

hard, zacht, het geluid

WT.370 Begrijpen L1 L2 L4 3.5.1

Herkennen geluid in verschillende vormen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Geluid:
• geluidsbron
• geluidsterkte

Te hanteren begrippen

de geluidsbron, de luidspreker

WT.371 Begrijpen L3 L4 L4 3.5.1; L4 3.5.5

Herkennen dat geluid wordt veroorzaakt door trillingen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Trillingen en geluid:
Geluid ontstaat wanneer iets heel snel heen en weer beweegt. Dat noemen we trillen.
Die trillingen duwen tegen de lucht om ons heen. De lucht gaat ook trillen en die
trillingen gaan naar je oren. Daar maakt je oor er geluid van. Sommige trillingen gaan
heel snel heen en weer. Andere gaan langzamer. De frequentie is het aantal trillingen
per seconde. Hoge frequentie is veel trillingen per seconde: je hoort een hoog geluid.
Lage frequentie is weinig trillingen per seconde: je hoort een laag geluid.
Sterke trillingen geeft een grote geluidssterkte (hard geluid), zwakke trillingen een kleine
geluidssterkte (zacht geluid)

Te hanteren begrippen

de trilling, de frequentie, de toonhoogte, hoog, laag, de geluidssterkte

Voorbeelden

• Kenji spant een ballon strak en tikt erop, waarna hij de trillingen voelt.
• Cléo onderzoekt met elastiekjes, buizen en houten stokjes hoe trillingen geluid
    veroorzaken.

WT.372 Begrijpen L4 L4 3.5.1; L4 3.5.5

Illustreren dat geluid verplaatsbaar is.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Taro praat in een bekertelefoon en merkt hoe het geluid via het gespannen touw
    naar de andere beker wordt overgebracht.
• Miki spreekt in een microfoon en hoort haar stem versterkt uit de luidsprekers
    komen, waardoor het geluid zich verder verplaatst.

WT.373 Begrijpen L4 GO!-doel

Illustreren oplossingen voor geluidsoverlast.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de geluidsoverlast

Voorbeelden

Oplossingen geluidsoverlast:
gebruik van oordopjes, koptelefoon

WT.374 Gebruiken L1 L2 L3 L4 L4 3.5.1; L4 3.5.5

Vergelijken geluid in verschillende vormen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Geluid:
• geluidsbron
• geluidssterkte
• toonhoogte

WT.375 Begrijpen L5 L6 L4 3.5.1; L6 3.5.5

Beschrijven de invloed van de afstand tot de geluidsbron op de geluidsterkte.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Emi vertelt dat geluid zachter wordt als je verder van de geluidsbron verwijderd bent.

WT.376 Begrijpen L5 GO!-doel

Illustreren de weerkaatsing en de absorptie van geluid in technische systemen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Weerkaatsing van geluid:
geluidsmuur op autosnelweg
Absorptie van geluid:
eierdozen tegen de muur in muziekstudio

WT.377 Begrijpen L6 GO!-doel

Herkennen de maateenheid van geluid.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de decibel

WT.378 Begrijpen L6 GO!-doel

Herkennen de gehoordrempel bij de mens.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de gehoordrempel

WT.379 Gebruiken L5 L6 L6 3.5.7

Analyseren hoe verschillende materialen en objecten het geluid beïnvloeden.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

WT.380 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gaan bewust en veilig om met geluidsbronnen en hun impact.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Geluid

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Omer gebruikt een koptelefoon met een volumebegrenzing om zijn gehoor te
    beschermen wanneer hij zijn muziekapp gebruikt.
• Ying zet haar telefoon op stil in de bus om anderen niet te storen.

WT.381 Begrijpen K1 K2 GO!-doel

Herkennen aggregatietoestanden.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Aggregatietoestanden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Aggregatietoestanden:
vast
vloeibaar
gasvormig

WT.382 Begrijpen K3 L1 L2 L4 3.5.1; L4 3.5.7

Nemen veranderingen in aggregatietoestanden waar.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Aggregatietoestanden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Eynem ziet hoe water in de vriezer bevriest en verandert in ijs.
• Zeynep merkt dat een ijsblokje smelt wanneer ze het in haar hand houdt.

WT.383 Begrijpen L3 L4 3.5.1; L4 3.5.7

Illustreren de aggregatietoestanden van verschillende stoffen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Aggregatietoestanden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

vast, vloeibaar, gasvormig, de aggregatietoestand

Voorbeelden

• Miraç ziet hoe een ijsblokje (vast) smelt tot water (vloeibaar) en vervolgens
    verdampt tot waterdamp (gasvormig) bij verhitting.
• Elif verwarmt suiker en merkt hoe het eerst smelt tot siroop (vloeibaar).

WT.384 Begrijpen L4 L4 3.5.1; L4 3.5.7

Illustreren de fasen van het aggregatieproces.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Aggregatietoestanden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

smelten, stollen, verdampen, condenseren, de condensatie

Voorbeelden

Meyra illustreert de fasen van het aggregatieproces via de kringloop van water.

WT.385 Begrijpen L3 L4 3.5.1; L4 3.5.7

Beschrijven het proces van stollen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Aggregatietoestanden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Stollen:
• Stollen is het proces waarbij een vloeistof van vloeibaar naar vast overgaat.
• stolpunt: Temperatuur waarbij de vloeistof vast wordt.
• Het stollen van water noemen we vriezen.
• vriespunt: te beginnen vanaf 0°C (water)
• smeltpunt: te beginnen vanaf 0°C (water)

Te hanteren begrippen

vriezen, het vriespunt, het stolpunt, het smeltpunt

WT.386 Begrijpen L4 L4 3.5.1; L4 3.5.7

Beschrijven het proces van verdampen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Aggregatietoestanden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Verdampen:
• Proces waarbij een vloeistof van vloeibaar naar gasvormig overgaat.
• Bij water gebeurt dit bijvoorbeeld bij het koken maar ook door de zonnewarmte
    (waterkringloop)
• kookpunt: te beginnen vanaf 100°C

Te hanteren begrippen

koken, het kookpunt

WT.387 Gebruiken L3 L4 L4 3.5.1; L4 3.5.7

Classificeren stoffen volgens hun aggregatietoestand.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Aggregatietoestanden

WT.388 Engageren K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gaan bewust en veilig om met stoffen in verschillende aggregatietoestanden.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Aggregatietoestanden

WT.389 Begrijpen K1 KO 3.5.1; KO 3.5.4

Herkennen magnetische materialen in hun omgeving.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Magnetisme

WT.390 Begrijpen K2 K3 KO 3.5.1; KO 3.5.4; KO 3.5.5

Herkennen magnetisme in hun omgeving.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Magnetisme

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Magnetisme:
magnetische materialen: worden aangetrokken door een magneet
eigenschappen soorten magneten: magneten trekken elkaar aan of stoten elkaar af

Te hanteren begrippen

de magneet, magnetisch, aantrekken, afstoten

WT.391 Gebruiken K2 K3 KO 3.5.1; KO 3.5.5

Verdelen materialen volgens magnetisch en niet-magnetisch.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Magnetisme

WT.392 Begrijpen K3 L1 KO 3.5.1; KO 3.5.4

Beschrijven de kracht van een magneet.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Magnetisme

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Sem vertelt dat zijn magneet vier paperclips sterk is.
• Zumra vertelt dat haar magneet sterk genoeg is om een speelgoedtrein met
    maximaal vier wagonnetjes voort te trekken.

WT.393 Begrijpen L1 L4 3.5.1

Herkennen magnetische materialen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Magnetisme

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Magnetische materialen:
• ijzerhoudende materialen
• aantrekking met verschillende soorten magneten: hoefijzermagneet, staafmagneet,
    knoopmagneet

Voorbeelden

Magnetische materialen:
kobalt, nikkel, ijzer, staal

WT.394 Begrijpen L2 L4 3.5.1

Herkennen het gebruik van magnetisme.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Magnetisme

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Herkennen:
in allerlei vertrouwde technische systemen

Voorbeelden

Magnetisme in technische systemen:
bordmagneten, sluitingen in tassen of op kastdeuren

WT.395 Begrijpen L3 L4 L4 3.5.1; L4 3.5.6

Beschrijven de werking van magneten en van hun polen.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Magnetisme

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Magneten en polen:
• De noordpool van de ene magneet wordt aangetrokken door de zuidpool van de
    andere magneet.
• Twee noordpolen stoten elkaar af en twee zuidpolen stoten elkaar af.
• Magneten trekken materialen die je magnetisch kan maken aan.
• Het magnetisch veld is een onzichtbaar veld waarbinnen de magneet zijn krachten
    uitoefent. Hoe verder van de magneet, hoe zwakker het magnetisch veld wordt.
• De aarde heeft ook een magnetisch veld. Het rode deel van het kompas wijst naar
    het magnetisch noorden.

Te hanteren begrippen

het magnetisme, de pool, de noordpool, de zuidpool, afstoten, aantrekken, de
magnetische kracht, de magnetische pool, het magnetisch veld, het kompas

Voorbeelden

Materialen die je magnetisch kan maken:
ijzer, kobalt, nikkel

WT.396 Gebruiken L3 L4 L4 3.5.1; L4 3.5.6

Bepalen de zuidpool en de noordpool van een magneet.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Magnetisme

WT.397 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.5.1; KO 3.5.4; L4 3.5.1; L4 3.5.6; L6 3.5.7; L6 3.7.9

Gebruiken magnetisme in hun technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Natuurkundige verschijnselen › Natuurkundige verschijnselen › Magnetisme

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Olivia ontwerpt een sorteersysteem waarbij een magneet de metalen knikkers van
    de glazen knikkers scheidt.
• Evelyn gebruikt een magneet om kleine paperclips gemakkelijk op te rapen.

WT.398 Begrijpen K2 K3 KO 3.6.2

Herkennen wetenschappelijke vragen.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Bea vraagt: “Hoe werkt een magneet?”
• John vraagt: “Waarom drijft een boot maar zinkt een steen?”

WT.399 Gebruiken K2 K3 KO 3.6.2

Beantwoorden wetenschappelijke vragen.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Wetenschappelijke vragen:
• Hoe werkt een schaar?
• Hoe kunnen we een auto sneller laten rijden?
• Hoe voelt metaal anders dan hout?
• Hoe kunnen we de toren bouwen zodat hij niet snel omvalt?

WT.400 Begrijpen K3 KO 3.6.1

Herkennen de relatie tussen oorzaak – gevolg redeneringen met betrekking tot wetenschap en techniek.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

als – dan

WT.401 Gebruiken K3 KO 3.6.1; KO 3.6.2

Geven een oorzaak – gevolg redenering over een technologisch of wetenschappelijk probleem.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Als Jef de bal van een helling rolt, dan zal de bal sneller gaan rollen.

WT.402 Gebruiken K2 K3 L1 L2 KO 3.6.2; L4 3.6.1; L4 3.6.4

Schrijven systematische waarnemingen en conclusies.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Schrijven:
• tekenen
• in beeld vastleggen

WT.403 Begrijpen K3 L1 L2 KO 3.6.2; L4 3.6.2

Herkennen onderzoek vanuit hypothese(s).

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Hypothese(s):
onderbouwde voorspellingen maken

Te hanteren begrippen

voorspellen, het onderzoek

WT.404 Gebruiken K3 L1 L2 KO 3.6.2; L4 3.6.2; L4 3.6.4

Voeren een onderzoek vanuit hypothese(s) uit.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Uitvoeren:
• de hypothese formuleren
• het onderzoek voeren
• de conclusie presenteren

WT.405 Begrijpen L3 L4 L4 3.6.1

Herkennen de systematische aanpak van onderzoek.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Herkennen:
verkennen
hypothese formuleren
onderzoek opzetten
onderzoek uitvoeren
concluderen
presenteren

Te hanteren begrippen

de hypothese, de onderzoeksvraag, de conclusie

WT.406 Gebruiken L3 L4 L4 3.6.1

Voeren een wetenschappelijk – technologisch onderzoek.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Uitvoeren:
met behulp van de onderzoekscyclus
met systematische notatie van waarnemingen en conclusie

WT.407 Begrijpen L3 L4 L4 3.6.3

Beschrijven wat een eerlijk onderzoek is.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eerlijk onderzoek:
betekent dat je een proef/onderzoek doet waarbij je alle variabele zo goed mogelijk
controleert, behalve die ene variabele die je wilt testen, zodat de resultaten
betrouwbaar zijn
Het heeft drie belangrijke regels:
1. variabelen controleren: Je zorgt ervoor dat alleen één variabele verandert, zodat je
    eerlijk kunt testen.
2. herhalen: Als iemand anders hetzelfde onderzoek doet, moet die hetzelfde
    resultaat krijgen.
3. eerlijk meten: Je kijkt naar de feiten en niet naar wat je graag zou willen dat eruit
    komt.

Te hanteren begrippen

het eerlijk onderzoek

Voorbeelden

Variabelen controleren:
Als je onderzoekt welke bal het hoogst stuitert, moet je voor een eerlijk onderzoek alle
ballen van exact dezelfde hoogte laten vallen op dezelfde ondergrond (de variabelen
‘hoogte’ en ‘ondergrond’ controleren). De enige variabele, die je verandert tijdens het
onderzoek, is het type bal (tennisbal versus basketbal).

WT.408 Gebruiken L3 L4 L4 3.6.3

Voeren een vooraf opgezet eerlijk onderzoek.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

WT.409 Begrijpen L5 L6 L6 3.6.1; L6 3.6.2

Duiden de systematische aanpak van een onderzoek.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Onderzoek:
verkennen
onderzoek opzetten
onderzoek uitvoeren
concluderen
presenteren

Duiden:
vanuit de fasen van de onderzoekscyclus

Te hanteren begrippen

de onderzoekscyclus, verkennen, het onderzoek opzetten, het onderzoek uitvoeren,
concluderen, presenteren

WT.410 Begrijpen L5 L6 L6 3.6.4

Beschrijven wat een eerlijk onderzoek is.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eerlijk onderzoek:
is een wetenschappelijk onderzoek waarbij systematisch en objectief gegevens worden
verzameld en geanalyseerd onder gecontroleerde omstandigheden. Dit betekent dat
variabelen die het resultaat kunnen beïnvloeden zorgvuldig worden beheerst, zodat de
test reproduceerbaar is en betrouwbare conclusies kan opleveren.
Belangrijke kenmerken van een eerlijk onderzoek zijn:
1. gecontroleerde omstandigheden: Alle externe factoren worden zoveel mogelijk
    gelijk gehouden.
2. reproduceerbaarheid: Het onderzoek kan opnieuw uitgevoerd worden met dezelfde
    resultaten.
3. objectiviteit: Resultaten worden neutraal en zonder vooroordelen geïnterpreteerd.

Te hanteren begrippen

variabelen controleren, herhalen, objectief, neutraal, het correct interpreteren van
resultaten

WT.411 Gebruiken L5 L6 L6 3.5.7; L6 3.6.3; L6 3.6.4

Voeren een eerlijk, wetenschappelijk – technologisch onderzoek.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Onderzoekende houding

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voeren:
met behulp van de onderzoekscyclus

WT.412 Begrijpen K1 K2 KO 3.6.3

Drukken een behoefte of probleem uit die een technische oplossing vereist.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Lisolde vertelt: “De giraf kan niet in de lader van de vrachtwagen. De hals is veel te
lang!”

WT.413 Begrijpen K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.6.3; L4 3.6.5; L6 3.6.7

Beschrijven een probleem of een behoefte die een technische oplossing vereist.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Beschrijven:
vanuit verwondering, voorkennis, context

Te hanteren begrippen

het probleem

Voorbeelden

• Babs wil vuilbakken waar de vogels niets uit kunnen stelen.
• Gina wil meer regenwater opvangen voor haar planten.

WT.414 Begrijpen L3 L4 L5 L6 L4 3.6.6; L6 3.6.7

Beschrijven de vereisten waaraan een technische oplossing moet voldoen.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Vereisten:
kostprijs, gebruikte energiebron, energiezuinig, milieubewust, veilig

WT.415 Begrijpen K2 KO 3.6.3

Bedenken ideeën voor het ontwerpen van een technisch systeem als technische oplossing.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bedenken:
vanuit vooropgestelde criteria

Te hanteren begrippen

het idee

Voorbeelden

Voor het schoolfeest bedenkt Mabel verschillende soorten wafels, zoals wafels met
chocolade, slagroom, zonder suiker, met appel, banaan en kaas.

WT.416 Begrijpen K3 KO 3.6.3

Bedenken ideeën voor het ontwerpen van een technisch systeem als technische oplossing.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bedenken:
• vanuit eigen ervaringen en context
• vanuit vooropgestelde criteria

Voorbeelden

Voor de wafelbak gebruikt Laure het recept van mama en glutenvrij meel of meel met
rozijnen.

WT.417 Begrijpen L1 L2 L4 3.6.5; L4 3.6.6

Bedenken ideeën voor het ontwerpen van een technisch systeem als technische oplossing.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bedenken:
• vanuit eigen ervaringen en context
• vanuit vooropgestelde criteria

Te hanteren begrippen

de criteria

Voorbeelden

• Alex gebruikt een plastiek zak om zijn schoenen waterdicht te maken.
• Marius verbindt vaten om meer regenwater te verzamelen.

WT.418 Begrijpen L3 L4 L5 L6 L6 3.6.6; L6 3.6.7

Bedenken ideeën voor het ontwerpen van een technisch systeem als technische oplossing.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bedenken:
• vanuit vooropgestelde criteria
• vanuit kennis over technische principes, materialen, natuurkundige verschijnselen,
    wiskundige inzichten

Voorbeelden

• Bij een zenuwspiraal/ bibberspel gebruikt Stephanie koper omdat dit geleidend is.
• Geertrui maakt een elektrospel met verbindingen uit aluminiumpapier omdat dit
    geleidend is.

WT.419 Begrijpen L3 L4 L5 L6 L4 3.6.5; L6 3.6.6

Duiden de ontwerpcyclus als een systematische aanpak bij het proces van ontwerpen van technische realisaties.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Systematische aanpak:
verkennen
ideeën verzinnen en selecteren
ontwerp plannen
ontwerp realiseren
testen en optimaliseren
presenteren

Te hanteren begrippen

ontwerpen, de ontwerpcyclus, verkennen, het idee verzinnen en selecteren, het
ontwerp plannen, het ontwerp realiseren, testen, optimaliseren, presenteren

WT.420 Begrijpen L5 L6 L6 3.6.7

Beschrijven het belang van het formuleren van criteria om aan een behoefte te voldoen.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

WT.421 Gebruiken K2 KO 3.6.3

Ontwerpen een technisch systeem met behulp van de ontwerpcyclus.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ontwerpcyclus:
• selectie van een technisch ontwerp, rekening houdend met beschikbare
    grondstoffen en materialen
• ontwerp (schets, stappenplan) vanuit eigen of geselecteerde ideeën
• realisatie
• controle: werking, nauwkeurige realisatie, voldoen aan vooropgestelde
    criteria/eisen
• vergelijking: functionaliteit
• presentatie: proces en product
• optimalisatie (indien nodig)

WT.422 Gebruiken K3 KO 3.6.3

Ontwerpen een technisch systeem met behulp van de ontwerpcyclus.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ontwerpcylcus:
• selectie van een technisch ontwerp, rekening houdend met beschikbare
    grondstoffen en materialen, hanteerbare en beschikbare gereedschappen
• ontwerp (schets, stappenplan) vanuit eigen of geselecteerde ideeën
• realisatie
• controle: werking, nauwkeurige realisatie, voldoen aan vooropgestelde
    criteria/eisen
• vergelijking: functionaliteit
• presentatie: proces en product
• optimalisatie (indien nodig)

WT.423 Gebruiken L1 L2 L4 3.6.5

Ontwerpen een technisch systeem met behulp van de ontwerpcyclus.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ontwerpcyclus:
• selectie van een technisch ontwerp, rekening houdend met beschikbare
    grondstoffen en materialen, hanteerbare en beschikbare gereedschappen
• ontwerp (schets, stappenplan) vanuit eigen of geselecteerde ideeën
• realisatie aan de hand van een (eigen) plan met correct en veilig gebruik van
    gereedschappen en materialen
• Controle: werking, nauwkeurige realisatie, voldoen aan vooropgestelde
    criteria/eisen
• vergelijking: functionaliteit, veiligheid
• presentatie: proces en product
• optimalisatie (indien nodig)

WT.424 Gebruiken L3 L4 L4 3.6.5; L4 3.6.6

Ontwerpen een technisch systeem met behulp van de ontwerpcyclus.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ontwerpcyclus:
• Selectie van een technisch ontwerp, rekening houdend met beschikbare
    grondstoffen en materialen, hanteerbare en beschikbare gereedschappen,
    inzetbare personen (taken en opdrachten)
• ontwerp (schets, stappenplan) vanuit eigen of geselecteerde ideeën, vanuit
    vereisten, vanuit kennis van materialen, natuurkundige verschijnselen, technische
    principes en wiskundige inzichten
• realisatie aan de hand van een (eigen) plan met correct en veilig gebruik van
    gereedschappen en materialen
• controle: werking, nauwkeurige realisatie, voldoen aan vooropgestelde
    criteria/eisen
• vergelijking: functionaliteit, veiligheid, materiaalkeuze, efficiëntie
• presentatie: proces en product
• optimalisatie (indien nodig)

WT.425 Gebruiken L5 L6 L6 3.6.5; L6 3.6.8

Ontwerpen een technisch systeem met behulp van de ontwerpcyclus.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ontwerpcyclus:
• selectie van een technisch ontwerp, rekening houdend met beschikbare
    grondstoffen en materialen, hanteerbare en beschikbare gereedschappen,
    inzetbare personen (taken en opdrachten), beschikbare tijd, energie, ruimte,
    financiën
• ontwerp (schets, stappenplan) vanuit eigen of geselecteerde ideeën, vanuit
    vereisten, vanuit kennis van materialen, natuurkundige verschijnselen, technische
    principes en wiskundige inzichten
• realisatie aan de hand van een (eigen) plan met correct en veilig gebruik van
    gereedschappen en materialen
• controle: werking, nauwkeurige realisatie, voldoen aan vooropgestelde
    criteria/eisen
• vergelijking: functionaliteit, veiligheid, materiaalkeuze, efficiëntie, duurzaamheid,
    innovatie en creativiteit
• presentatie: proces en product
• optimalisatie (indien nodig)

WT.426 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.6.3; L4 3.6.5; L6 3.6.8

Dragen bij aan het ontwerpen van een technische oplossing voor een probleem of behoefte.

Wetenschap en techniek › Systematische en methodologische benadering van wetenschappelijke en technologische problemen › Ontwerpend leren

WT.427 Begrijpen L3 L6 3.7.2

Illustreren de impact van technologie en wetenschappen op het individu.

Wetenschap en techniek › Technologie › Hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Impact:
• positief
• negatief
• op korte en lange termijn
• voor henzelf en anderen

Te hanteren begrippen

nuttig, gevaarlijk, schadelijk

Voorbeelden

• Douglas begrijpt dat de scherpe punt van een schaar gevaarlijk kan zijn voor zichzelf
    en de anderen.
• Artemis gebruikt een opstapje om bij de hoge kast in de klas te komen en merkt dat
    het ook handig is voor haar klasgenoten.

WT.428 Begrijpen L4 L6 3.7.2

Illustreren technologische oplossingen voor menselijke behoeften.

Wetenschap en techniek › Technologie › Hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Iris legt uit dat de behoefte om overal en altijd met elkaar te communiceren heeft
    geleid tot de ontwikkeling van de smartphone.
• Melissa merkt op dat mensen sneller en efficiënter willen reizen, wat heeft geleid
    tot de uitvinding van de fiets, auto en trein.

WT.429 Begrijpen L5 L6 3.7.1; L6 3.7.2

Illustreren de impact van technologie en wetenschappen op het milieu en de maatschappij.

Wetenschap en techniek › Technologie › Hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Impact:
• positieve
• negatieve
• op korte en lange termijn
• op milieu en maatschappij
• binnen verschillende toepassingsgebieden: biochemie, constructie, transport,
    energie, ICT

Te hanteren begrippen

de invloed, het gevolg, de technologie, de wetenschap, de duurzaamheid, de
ecologische voetafdruk

Voorbeelden

• Febe ziet dat de waterkrachtcentrale nuttig is voor mensen en natuur omdat er
    geen fossiele brandstoffen gebruikt worden.
• Daphne merkt op dat de GSM zorgt voor verbinding tussen mensen, maar dat GSM-
    masten zorgen voor schadelijke straling.

WT.430 Begrijpen L5 L6 3.7.1; L6 3.7.2

Illustreren de impact van technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen op ons leven.

Wetenschap en techniek › Technologie › Hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Impact:
• positieve
• negatieve
• onzeker versus zeker gevolg
• op korte en lange termijn

Te hanteren begrippen

de technologische ontwikkeling, de wetenschappelijke ontwikkeling, de innovatie, de
wetenschappelijke ontdekking, de uitvinding, de ethiek

Voorbeelden

• Niek begrijpt dat dankzij medische vooruitgang zoals vaccins en medicijnen, mensen
    langer en gezonder kunnen leven.
• Adriaan ziet dat windmolens en zonnepanelen elektriciteit opwekken zonder
    vervuiling, wat beter is voor de natuur.

WT.431 Begrijpen L5 L6 3.7.1; L6 3.7.2

Illustreren de evolutie en innovatie van technologie en wetenschappen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Illustreren:
• Hoe evolueert een technisch systeem?
• Waarom evolueert een technisch systeem?
• gevolg op korte en lange termijn

Te hanteren begrippen

de evolutie

Voorbeelden

• Odilon legt uit dat fietsen vroeger van zwaar metaal waren, maar dat de evolutie
    naar carbonframes ze lichter en sneller heeft gemaakt dankzij nieuwe
    materiaalkennis.
• Leander merkt op dat de wieken van windmolens steeds grotere worden zodat ze
    meer elektriciteit kunnen opwekken.

WT.432 Begrijpen L6 L6 3.7.1; L6 3.7.2

Illustreren hoe wetenschappen, technologie en de samenleving elkaar beïnvloeden.

Wetenschap en techniek › Technologie › Hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de wisselwerking

Voorbeelden

• Andreas ziet dat door de groeiende vraag naar duurzame voeding wetenschappers
    in laboratoria plantaardige en kweekvleesalternatieven ontwikkelen, die later in
    fabrieken geproduceerd worden.
• Jason vertelt dat wetenschappers hebben ontdekt dat uitlaatgassen bijdragen aan
    klimaatverandering, waardoor autofabrikanten nu elektrische wagens ontwikkelen
    om de luchtvervuiling te verminderen.

WT.433 Gebruiken L5 L6 L6 3.7.2

Onderbouwen hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden.

Wetenschap en techniek › Technologie › Hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden

WT.434 Engageren L5 L6 L6 3.7.2

Beargumenteren technologische en wetenschappelijke innovatie en vooruitgang.

Wetenschap en techniek › Technologie › Hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Beargumenteren:
argumenten pro en contra betreffende evolutie, functie van technische systemen,
materiaalgebruik en materie en natuurlijke verschijnselen

Voorbeelden

• Sven legt uit dat de technologische innovatie van elektrische auto’s helpt om
    minder CO₂ uit te stoten, wat bijdraagt aan een duurzamere toekomst. Werner
    geeft aan dat de batterijen voor auto’s grondstoffen nodig hebben die in bepaalde
    landen in mensonwaardige omstandigheden worden opgedolven.
• Christof ziet dat de wetenschappelijke vooruitgang in zonne-energie ervoor zorgt
    dat zonnepanelen steeds efficiënter worden en schonere elektriciteit kunnen
    opwekken. Chris geeft aan dat voor de productie van de panelen veel materialen en
    energie nodig is.

WT.435 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Zetten technologie bewust, verantwoordelijk en duurzaam in.

Wetenschap en techniek › Technologie › Hoe mens, wetenschap en technologie elkaar beïnvloeden

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bewust, verantwoordelijk en duurzaam:
de ecologische voetafdruk

Voorbeelden

• Jade gebruikt de fiets voor korte verplaatsingen.
• Amber gebruikt hernieuwbare energie.

WT.436 Begrijpen K1 KO 3.7.1

Illustreren hoe je een technisch systeem correct en veilig gebruikt.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Technische systemen:
leeftijdsadequaat

Correct en veilig:
volgens de instructie

Voorbeelden

• Tijl laat zien hoe je een hamer correct gebruikt door hem stevig aan het handvat
    vast te houden en met gecontroleerde slagen te werken.
• Nadia zit netjes op het zadel van haar fiets en houdt beide handen aan het stuur,
    zodat ze veilig en stabiel kan rijden.

WT.437 Begrijpen K2 KO 3.7.1

Illustreren hoe je een technisch systeem correct en veilig gebruikt.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Technische systemen:
leeftijdsadequaat

Correct en veilig:
• correct in- en uitschakelen
• volgens de instructie
• volgens het stappenplan
• veiligheidspictogrammen

WT.438 Begrijpen K3 KO 3.7.1

Illustreren hoe je een technisch systeem correct en veilig gebruikt.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Technische systemen:
leeftijdsadequaat

Correct en veilig:
• correct in- en uitschakelen
• volgens de instructie
• volgens het stappenplan
• volgens de handleiding
• veiligheidspictogrammen

WT.439 Begrijpen L1 L2 L4 3.7.3

Illustreren hoe je een technisch systeem correct en veilig gebruikt.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Correct en veilig:
• veiligheidsuitrusting
• veiligheidspictogrammen
• waarschuwingssignalen

WT.440 Begrijpen L3 L4 L4 3.7.3

Illustreren hoe je een technisch systeem correct en veilig gebruikt.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Correct en veilig:
• veiligheidsuitrusting
• veiligheidspictogrammen
• waarschuwingssignalen

WT.441 Begrijpen L5 L6 L6 3.7.5

Illustreren hoe je technische systemen uit diverse toepassingsgebieden veilig en correct gebruikt.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Toepassingsgebieden:
energie, transport, biochemie, constructie, ICT

Voorbeelden

• Finn schakelt het licht correct in en uit door op de schakelaar te drukken, zonder
    natte handen te gebruiken.
• Lina gebruikt de mixer veilig door hem eerst in de kom te plaatsen voordat ze hem
    inschakelt en haar handen weg te houden van de draaiende gardes.

WT.442 Begrijpen K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L6 3.7.3

Herkennen de oorzaak van het niet of onvoldoende functioneren van een technisch systeem.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Mira merkt dat een platte schroevendraaier niet goed werkt op een kruisschroef.
• Alice probeert haar lijmstift te gebruiken, maar ontdekt dat de lijm is uitgedroogd,
    waardoor hij niet meer plakt.

WT.443 Gebruiken K2 K3 L1 L2 KO 3.7.1; L4 3.7.2

Gebruiken een technisch systeem functioneel.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functioneel:
• selectie in functie van een behoefte
• controle voor gebruik
• uitvoering stap voor stap van de richtlijnen (stappenplan, werktekening,
    handleiding, veiligheidsvoorschriften)
• evaluatie van het functioneren
• veilig en correct opbergen

WT.444 Gebruiken L3 L4 L5 L6 L4 3.7.2; L6 3.7.4

Gebruiken een technisch systeem functioneel.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functioneel:
• selectie in functie van een behoefte, vereisten, veiligheid, beschikbare
    hulpmiddelen en/of personen, technische systemen
• controle voor gebruik
• uitvoering stap voor stap van de richtlijnen (stappenplan, werktekening,
    handleiding, veiligheidsvoorschriften)
• evaluatie van het functioneren
• veilig en correct opbergen

WT.445 Engageren K1 K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gaan correct en veilig om met technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Veilig en functioneel gebruik van technische systemen

WT.446 Begrijpen K1 K2 K3 GO!-doel

Herkennen de onderdelen bij het (de)monteren van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Monteren en demonteren van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Technische systemen:
• leeftijdsadequaat
• inclusief hun waarneembare onderdelen

Voorbeelden

• Nicola monteert een fietskorf aan het stuur. Hij herkent het metalen rek, de beugels
    en de schroeven en ziet dat de beugels eerst rond het stuur moeten voordat de korf
    vastgeschroefd wordt.
• Olga demonteert met haar broer een tipitent in de tuin. Bij het afbreken zegt ze dat
    eerst het doek losgemaakt moet worden en daarna pas de stokken uit elkaar
    gehaald kunnen worden.

WT.447 Begrijpen L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.7.1; L4 3.7.2

Herkennen de onderdelen bij het (de)monteren van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Monteren en demonteren van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

monteren, demonteren, het onderdeel

Voorbeelden

• Benjamin draait zijn balpen open en herkent de veer die helpt bij het in- en
    uitschuiven van de penpunt.
• Julie onderzoekt een kaars en ziet dat de wiek in het midden zit, waardoor de kaars
    kan branden.

WT.448 Begrijpen K1 K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.7.1; L4 3.7.1; L4 3.7.2; L6 3.7.4

Illustreren basisgereedschap voor (de)monteren van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Monteren en demonteren van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Basisgereedschap:
rekening houdend met:
• schoolspecifieke afspraken
• beschikbare materialen
• leeftijdsadequate materialen

WT.449 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.7.1; L4 3.7.3; L6 3.7.4

Passen basisvaardigheden toe tijdens (de)monteren van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Monteren en demonteren van technische systemen

WT.450 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.7.1; L4 3.7.3; L6 3.7.4

Volgen de stappen voor het (de)monteren van een technisch systeem.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Monteren en demonteren van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Volgen:
aan de hand van een werktekening of handleiding

WT.451 Engageren K1 K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.7.1; L4 3.7.3; L6 3.7.4

Tonen hun kennis van technische systemen bij het (de)monteren.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Monteren en demonteren van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Indie monteert zijn passer door het potlood stevig vast te klemmen, zodat hij
    nauwkeurige cirkels kan tekenen tijdens de meetkundeles.
• Ilana onderzoekt een middeleeuws harnas en herkent hoe de verschillende
    onderdelen, zoals de borstplaat en helmbescherming, in elkaar passen voor
    optimale bescherming.

WT.452 Begrijpen K2 K3 KO 3.7.1

Illustreren hoe je een technisch systeem onderhoudt.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Technisch systeem:
leeftijdsadequaat

Voorbeelden

• Jan bergt de Beebot correct op.
• Esra sluit de drinkfles goed zodat die niet lekt.
• Tilde zet de zaklamp uit na gebruik.
• Sam wast de verfborstels uit na gebruik.

WT.453 Gebruiken K2 K3 L1 L2 KO 3.7.1; L6 3.7.6

Voeren onderhoud uit bij een technisch systeem.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

WT.454 Begrijpen L3 L4 L6 3.7.3; L6 3.7.5; L6 3.7.6

Beschrijven onderhoudsvoorschriften bij een technisch systeem.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het onderhoud, nakijken, onderhouden

Voorbeelden

• Jérome legt uit dat de printer regelmatig nagekeken en schoongemaakt moet
    worden om goed te blijven werken.
• Elodie weet dat ze na gebruik het dopje op de lijmstift moet zetten om uitdroging te
    voorkomen.

WT.455 Gebruiken L3 L4 L5 L6 L6 3.7.4; L6 3.7.5; L6 3.7.6

Voeren onderhoud uit bij een technisch systeem.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Uitvoeren:
• met gepast basisgereedschap
• met veiligheidsvoorschriften

WT.456 Begrijpen L5 L6 L6 3.7.3; L6 3.7.5

Beschrijven het belang van het onderhouden van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het onderhoudsvoorschrift, onderhouden

Voorbeelden

Het belang van onderhouden:
levensduur verlengen, veiligheid, betrouwbaarheid, efficiëntie en prestaties behouden,
duurzaamheid

WT.457 Begrijpen L6 L6 3.7.5

Beschrijven het nut van een onderhoudsrapport.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het onderhoudsrapport

Voorbeelden

Onderhoudsrapport:
van een brandblusapparaat, turntoestellen

WT.458 Gebruiken L5 L6 L6 3.7.5

Gebruiken een onderhoudsrapport op.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Onderhoudsrapport:
voor het systematisch onderhoud van technische systemen van de klas/school

WT.459 Begrijpen K3 L1 L2 KO 3.7.1; L6 3.7.6

Herkennen veelvoorkomende problemen bij technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het probleem, het werkt niet

Voorbeelden

• Suze merkt dat haar tablet niet aangaat en herkent dat de batterij leeg is, dus sluit
    ze hem aan op de oplader.
• Rosalinde voelt dat haar fietsstuur wiebelt en ontdekt dat een schroef los zit,
    waardoor ze weet dat deze moet worden aangedraaid.

WT.460 Begrijpen L3 L4 L6 3.7.5

Beschrijven hoe je een technisch systeem controleert op slijtage of defecten.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het defect, de slijtage

WT.461 Begrijpen L5 L6 L6 3.7.1; L6 3.7.5

Beschrijven het belang van het herstellen van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

herstellen

Voorbeelden

Het belang van herstellen:
continuïteit van de werking, kostenbeheersing, veiligheid, kwaliteit, duurzaamheid,
gebruiksgemak

WT.462 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.7.1; L6 3.7.5

Controleren technische systemen op defecten.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

WT.463 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 KO 3.7.1; L4 3.7.3; L6 3.7.6

Voeren kleine herstellingen uit bij een technisch systeem door onderdelen te vervangen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Lodewijk merkt dat zijn balpen niet meer schrijft en vervangt de vulling, zodat hij
    weer verder kan werken.
• Seba ontdekt een lekke band en vervangt de binnenband, zodat hij weer veilig kan
    fietsen.

WT.464 Engageren K1 K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Gaan bewust om met het (laten) herstellen of hergebruiken van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen hanteren › Onderhouden en herstellen van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Quinten laat het gebarsten scherm van zijn smartphone vervangen in plaats van een
    nieuwe telefoon te kopen.
• Claire lijmt een gescheurd puzzelstukje terug vast zodat ze de puzzel opnieuw kan
    maken in plaats van een nieuwe te kopen.

WT.465 Begrijpen K1 GO!-doel

Herkennen zichtbare onderdelen van een technisch systeem.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

WT.466 Begrijpen K1 GO!-doel

Herkennen de werking van frequent gebruikte voorwerpen en materialen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Materialen:
uit de leefomgeving

WT.467 Begrijpen K2 K3 L1 L2 L4 3.7.4; L4 3.7.5

Herkennen zichtbare onderdelen van een technisch systeem.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de knop, het scherm, het licht, het handvat, het snoer, de stekker

Voorbeelden

• Kobe herkent de stenen in een muur.
• Warre herkent de band van een fiets.

WT.468 Begrijpen K2 K3 L1 L2 L4 3.7.4; L4 3.7.5

Herkennen de functie van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

WT.469 Begrijpen L3 L4 L5 L6 L4 3.7.4; L4 3.7.5; L6 3.7.10

Beschrijven technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Technisch systeem:
• de onderdelen
• de functie
• de werking
• de bouw en de materiaalkeuze

Te hanteren begrippen

het onderdeel, de motor, het tandwiel, de kabel, de schroef, de bout, de sensor, de
ketting, de riem, de veer, de werking

Voorbeelden

• Oscar legt uit dat wanneer hij op de pedalen van zijn fiets trapt, de beweging via de
    ketting wordt doorgegeven aan het achterwiel, waardoor de fiets vooruit beweegt.
• Idris toont hoe een perforator werkt: wanneer ze op de hendel drukt, worden de
    snijpennen naar beneden geduwd en maken ze gaatjes in het papier.

WT.470 Begrijpen L5 L6 L6 3.7.10

Beschrijven de bewuste keuze van de verschillende materialen van de onderdelen van een technisch systeem.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Noud legt uit dat de punt van een balpen van metaal is gemaakt om slijtage te
    voorkomen.
• Britt merkt op dat het hoesje van haar gsm van kunststof is gemaakt, zodat het
    minder snel krassen krijgt.

WT.471 Begrijpen L5 L6 L6 3.7.7; L6 3.7.9

Illustreren de werking van technische systemen op basis van kennis van de natuurkundige verschijnselen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het technisch systeem

Voorbeelden

Werking technische systemen:
• uitleggen waarom een lamp brandt in een gesloten stroomkring
• uitleggen hoe een fietsrem werkt door wrijving
• tonen waarom een thermosfles drank langer warm houdt

WT.472 Gebruiken L3 L4 L5 L6 L4 3.7.5; L6 3.7.9; L6 3.7.10

Analyseren de functie, de werking, de bouw en materiaalkeuze van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

WT.473 Begrijpen K1 GO!-doel

Herkennen mogelijkheden om objecten te verbinden.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

WT.474 Begrijpen K2 K3 GO!-doel

Herkennen verschillende manieren om objecten te verbinden.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

verbinden, de lijm, het nietje, de plakband

WT.475 Begrijpen L1 L2 L3 L4 L4 3.7.5

Beschrijven verschillende verbindingsmethoden.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de spijker, de nagel, de schroef, de draad, de bout, de moer, het touw, de paperclip, de
splitpen, de elastiek, de klittenband

WT.476 Begrijpen L5 L6 L6 3.7.10

Illustreren verbindingsmethoden in technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

WT.477 Gebruiken K1 K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.7.5; L6 3.7.10

Gebruiken verbindingsmethoden in hun technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

WT.478 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.7.5; L6 3.7.10; L6 3.7.9

Tonen hun kennis over de functie, werking, bouw en onderdelen van technische systemen in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Bouw, onderdelen, functie en werking van technische systemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Xavi geeft een presentatie over hoe een fiets werkt, inclusief de functie van
    onderdelen zoals tandwielen, remmen en ketting. Hij legt uit hoe deze
    mechanismen bijdragen aan snelheid en veiligheid.
• Nala schrijft een informatieve tekst over de werking van een windmolen. Ze
    beschrijft hoe de wieken bewegen door de wind, hoe deze beweging wordt
    omgezet in elektriciteit en welke technische onderdelen zoals de generator en de
    tandwielkast, hierin een rol spelen.

WT.479 Begrijpen L3 L4 L4 3.7.6

Illustreren vormgeving en design van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Vormgeving en design

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Technische systemen:
• esthetiek
• ergonomie
• gebruiksvriendelijkheid

Te hanteren begrippen

de vorm, het uitzicht

Voorbeelden

Esthetiek:
Pelia draagt trots haar school-T-shirt met een kleurrijk logo van de school.
Ergonomie:
Barack legt uit waarom schoolstoelen een gebogen rugleuning en verstelbare hoogte
hebben voor een betere zithouding.
Gebruiksvriendelijkheid:
Abel merkt op dat de dop van zijn fles een geribbelde textuur heeft, waardoor er bij het
openen voldoende grip is.

WT.480 Begrijpen L5 L6 L6 3.7.7; L6 3.7.10

Herkennen verschillende criteria die een rol spelen bij de vormgeving en design van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Vormgeving en design

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de vormgeving, het design, esthetisch, gebruiksvriendelijk, ergonomisch, de kostprijs,
energiezuinig, herbruikbaar

WT.481 Begrijpen L5 L6 GO!-doel

Herkennen de criteria voor Universal Design bij de vormgeving van technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Vormgeving en design

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Criteria:
• bruikbaar voor iedereen
• flexibel te gebruiken
• eenvoudig en op gevoel te gebruiken
• begrijpelijke informatie
• ruimte voor vergissingen
• weinig moeite
• geschikte afmetingen en genoeg plaats

WT.482 Gebruiken L5 L6 GO!-doel

Passen criteria voor Universal Design toe in een technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Vormgeving en design

WT.483 Begrijpen L5 L6 GO!-doel

Herkennen het principe van Form Follows Function in technische systemen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Vormgeving en design

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Dalil merkt op dat een Formule 1 wagen een zeer gestroomlijnd chassis heeft en dat dit
zo gekozen is om minder luchtweerstand te veroorzaken en dus sneller te kunnen racen.

WT.484 Gebruiken L5 L6 GO!-doel

Passen het principe van Form Follows Functions toe in een technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Vormgeving en design

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Nassim en Eli maken een kleine windmolen die een gewichtje omhoog kan trekken als
de wieken draaien. Ze zorgen voor brede en gebogen wieken (veel wind opvangen).

WT.485 Engageren L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Beargumenteren de toegankelijkheid en bruikbaarheid van technische systemen voor iedereen, ongeacht leeftijd of mogelijkheden.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Vormgeving en design

WT.486 Begrijpen K1 K2 GO!-doel

Herkennen tandwielen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

WT.487 Begrijpen K2 K3 GO!-doel

Herkennen de werking van een tandwiel als overbrenging van beweging.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

het tandwiel

WT.488 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 L4 GO!-doel

Gebruiken tandwielen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

WT.489 Begrijpen L3 L4 L4 3.7.5; L6 3.7.7; L6 3.7.8

Beschrijven geschakelde tandwielen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Geschakelde tandwielen:
twee of meer tandwielen die in elkaar grijpen, waarbij het draaien van het ene tandwiel
het andere in beweging zet

Beschrijven:
• verandering in snelheid van grote en kleine geschakelde tandwielen: Het grote
    tandwiel draait trager dan het kleine tandwiel.
• verandering van draairichting: Wanneer twee tandwielen in elkaar grijpen, draait
    het tweede tandwiel in de tegenovergestelde richting van het eerste tandwiel. Dit
    betekent dat als het eerste tandwiel met de klok mee draait, het tweede tandwiel
    tegen de klok in draait, en omgekeerd.

Te hanteren begrippen

de snelheid, het grote tandwiel, het kleine tandwiel, schakelen, de draairichting, met de
klok mee (rechtsom), tegen de klok in (linksom), in elkaar grijpen

WT.490 Begrijpen L5 L4 3.7.5; L6 3.7.7; L6 3.7.8

Illustreren dat tandwielen aan elkaar kunnen geschakeld worden door middel van een ketting.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ketting:
• een reeks verbonden schakels die wordt gebruikt om mechanische kracht over te
    brengen tussen twee of meer tandwielen die niet direct in contact staan
• kettingoverbrenging: Een systeem waarbij een ketting wordt gebruikt om de rotatie
    van het ene tandwiel over te brengen op een ander tandwiel, waardoor beweging
    en kracht worden overgedragen.

Te hanteren begrippen

de ketting, de overbrenging, het tandwiel

WT.491 Begrijpen L5 L4 3.7.5; L6 3.7.7; L6 3.7.8

Beschrijven de draairichting van aan elkaar geschakelde tandwielen door middel van een ketting.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Draairichting:
Aan elkaar geschakelde tandwielen door middel van een ketting hebben dezelfde
draairichting.

WT.492 Begrijpen L5 L4 3.7.5; L6 3.7.7; L6 3.7.8

Illustreren het gebruik van tandwielen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Tandwielen:
fiets, analoge klok, handmatige centrifuge

WT.493 Gebruiken L5 L6 L4 3.7.5; L6 3.7.7; L6 3.7.8

Gebruiken tandwielen in hun technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

WT.494 Begrijpen L6 L6 3.7.7; L6 3.7.8

Illustreren het gebruik en de functie van een ketting en een riem.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functie:
• als overbrenging van beweging
• als overbrenging van kracht tussen tandwielen en schijven (V-snaarschijf)
Gebruik:
• Kettingoverbrengingen worden vaak gebruikt in fietsen en motorfietsen.
• Riemoverbrengingen komen veel voor in machines en voertuigen voor het
    aandrijven van verschillende componenten (overbrenging van een aandrijvend
    element).

Te hanteren begrippen

de riem

Voorbeelden

Kettingen:
fiets, kettingzaag
Riemen:
grasmaaier, wasmachine

WT.495 Gebruiken L6 L4 3.7.5; L6 3.7.7; L6 3.7.8

Gebruiken het technisch principe ketting en riem als overbrenging in hun technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Tandwielen, kettingen, riemen

WT.496 Begrijpen L1 L2 L6 3.7.7; L6 3.7.8

Herkennen hefbomen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Hefbomen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de hefboom

WT.497 Begrijpen L3 L4 L6 3.7.7; L6 3.7.8

Beschrijven de werking van hefbomen.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Hefbomen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Beschrijven:
• de werking: last, macht, steunpunt
• de functie: overbrenging van kracht: Door gebruik te maken van een hefboom, dien
    je minder kracht(inspanning) te leveren.
• het gebruik: hamer, kruiwagen, notenkraker, koevoet

Te hanteren begrippen

de last, de macht, het steunpunt

WT.498 Begrijpen L5 L6 L6 3.7.7; L6 3.7.8

Beschrijven de verhouding tussen lastarm en machtarm.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Hefbomen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Verhouding:
Hoe langer de machtarm, hoe minder kracht (macht) je moet leveren om de last in
beweging te krijgen.

Te hanteren begrippen

de lastarm, de machtarm, de hefboom

WT.499 Gebruiken L1 L2 L3 L4 L5 L6 L6 3.7.7; L6 3.7.8

Passen het hefboomprincipe bij gebruik van gereedschappen toe.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Hefbomen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Lola houdt de hamersteel zo ver mogelijk aan het uiteinde vast, zodat zij met minder
kracht een spijker kan inslaan.

WT.500 Gebruiken L5 L6 L6 3.7.7; L6 3.7.8

Gebruiken het hefboomprincipe in hun technisch ontwerp.

Wetenschap en techniek › Technologie › Technische systemen beschrijven › Mechanische overbrengingen › Hefbomen