MIA

Benoemen:
naam van de stad of gemeente

MIA

Benoemen:
straatnaam, huisnummer
België

Te hanteren begrippen

de straatnaam, het huisnummer, het land, België

MIA

Benoemen:
naam en adres (straat, huisnummer, gemeente of stad)
België
stad, dorp

Te hanteren begrippen

het adres, de stad, het dorp

MIA

Benoemen:
de gemeente of stad waar de school zich bevindt en de postcode

Te hanteren begrippen

de postcode, de schoolgemeente

MIA

Eigen gemeente:
naam en postcode

Te hanteren begrippen

de buurgemeente, de deelgemeente, de gemeente, de thuisgemeente

Voorbeelden

Buurgemeente:
Een buurgemeente van de gemeente Bredene is De Haan.
Deelgemeente:
Uitkerke is een deelgemeente van de stad Blankenberge.

MIA

Eigen regio:
• de naam van de eigen regio
• geografische kenmerken
• culturele kenmerken
• economische/toeristische kenmerken

MIA

Regio’s in België:
• de Kempen
• de Hoge Venen
• de kuststreek
• de Ardennen

Te hanteren begrippen

de regio, de Kempen, de Hoge Venen, de kuststreek, de Ardennen

Te hanteren begrippen

de provincie, de provinciehoofdplaats

Te hanteren begrippen

de gewesten, het Vlaams Gewest, het Waals Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk
Gewest, de gemeenschappen, de Vlaamse Gemeenschap, de Franse Gemeenschap, de
Duitstalige Gemeenschap

Te hanteren begrippen

het buurland, de hoofdstad

MIA

Lokaliseren:
• op een kaart van Europa
• op een globe

Te hanteren begrippen

Afrika, Antarctica, Azië, Europa, Oceanië, Noord – Amerika, Zuid- Amerika, het
werelddeel

MIA

Werelddelen:
Afrika, Antarctica, Azië, Europa, Oceanië, Noord-Amerika, Zuid-Amerika

Lokaliseren:
• op een wereldkaart
• op een globe

Te hanteren begrippen

de Europese Unie, Europa

MIA

Lokaliseren:
op een kaart van Europa

MIA

Landen:
• Egypte, Marokko, Congo, Zuid-Afrika
• de Verenigde Staten van Amerika, Canada, Mexico, Brazilië, Argentinië
• Australië, Nieuw-Zeeland
• China, India, Japan
• Israël, Iran, Turkije

MIA

Landen:
• Egypte, Marokko, Congo, Zuid-Afrika
• de Verenigde Staten van Amerika, Canada, Mexico, Brazilië, Argentinië
• Australië, Nieuw-Zeeland
• China, India, Japan
• Israël, Iran, Turkije

Lokaliseren:
• op een wereldkaart
• op een globe

Te hanteren begrippen

de rivier

MIA

Rivieren:
de Nijl

Voorbeelden

• Jeremy legt uit hoe je van de school naar de Zwalm moet stappen.
• Amy vertelt: “Als we naar het zwembad gaan, dan rijden we over de Demer.”

MIA

Rivieren:
• de Maas
• de Schelde
• de Ijzer

Te hanteren begrippen

de Ijzer, de Maas, de Schelde

MIA

Lokaliseren:
op een kaart van België

MIA

Zeeën:
• de Middellandse Zee
• de Noordzee

Te hanteren begrippen

de Middellandse Zee, de Noordzee

MIA

Zeeën:
• de Middellandse Zee
• de Noordzee

Lokaliseren:
op een kaart van Europa

MIA

Oceanen:
• de Grote Oceaan
• de Atlantische Oceaan
• de Indische Oceaan

Te hanteren begrippen

de Grote Oceaan, de Atlantische Oceaan, de Indische Oceaan

MIA

Oceanen:
• de Grote Oceaan
• de Atlantische Oceaan
• de Indische Oceaan

Lokaliseren:
• op een wereldkaart
• op een globe

MIA

Rivieren:
• de Seine
• de Donau
• de Rijn
• de Amazone

Te hanteren begrippen

de Seine, de Donau, de Rijn, de Amazone

MIA

Rivieren:
• de Seine
• de Donau
• de Rijn
• de Amazone

Lokaliseren:
• op een wereldkaart

MIA

Vulkanen :
• de Etna
• de Vesuvius

Te hanteren begrippen

de vulkaan, de Etna, de Vesuvius

MIA

Vulkanen :
• de Etna
• de Vesuvius

Lokaliseren:
op een kaart van Europa

MIA

Bergen en bergketens:
• de Alpen
• het Himalayagebergte
• de Pyreneeën
• de Oeral
• de Mount Everest

Te hanteren begrippen

de bergketen, de Alpen, de Pyreneeën, de Oeral, de Mount Everest, de Himalaya

MIA

Bergen en bergketens:
• de Alpen
• het Himalayagebergte
• de Pyreneeën
• de Oeral
• de Mount Everest

Lokaliseren:
• op een kaart van Europa
• op een wereldkaart
• op een globe

MIA

Hoogteligging:
• Mount Everest (Nepal – Tibet): hoogste berg ter wereld (8848 m)

Te hanteren begrippen

de Mount Everest, de hoogste berg

Voorbeelden:
Hoogteligging:
• Mount Everest (Nepal – Tibet): 8849 m
• Annapurna (Nepal): 8091 m
• Mont Blanc (Frankrijk – Italië): 4807 m
• De Matterhorn (Zwitserland – Italië): 4478 m
• Großglockner (Oostenrijk): 3798 m

Voorbeelden

• Joris situeert de nieuwe president in Polen op de staatkundige Europese kaart.
• Op uitstap met de klas in Luik wandelen de leerlingen over een brug. “We wandelen
    over de Maas”, zegt Oona.

Te hanteren begrippen

op, onder, boven, ver, dicht, voor, achter

MIA

Ruimte:
• vertrouwde/ verkende ruimte
• verkleinde ruimte

Te hanteren begrippen

in, erop, uit, naast, hoog, laag, tussen, binnen, buiten, tegen

MIA

Ruimte:
• verkende ruimte
• verkleinde ruimte
• afgebeelde ruimte

Te hanteren begrippen

erboven, eronder, ervoor, erachter, vooraan, achteraan, voorste, achterste, bovenaan,
onderaan, bovenste, onderste, dicht(er)bij, ver(der)af, tegenover, opzij, midden, links,
rechts

MIA

Ruimte:
• verkende ruimte
• verkleinde ruimte
• afgebeelde ruimte

Te hanteren begrippen

linkerkant, rechterkant, linkerzijde, rechterzijde

MIA

Ruimte:
• verkende ruimte
• verkleinde ruimte
• afgebeelde ruimte

Te hanteren begrippen

linksboven, rechtsboven, linksonder, rechtsonder

MIA

Relatie:
De zon komt op in het oosten en gaat onder in het westen.
De zon komt nooit in het noorden.
's Middags staat de zon in het zuiden.

Duiden:
met inbegrip van notatie O, W, N en Z

Te hanteren begrippen

de hoofdwindrichting, het oosten (O), het noorden (N), het westen (W), het zuiden (Z)
de windroos

MIA

Gebruiken:
• de windroos
• het kompas
• de zonnestand
• inclusief notatie (O, W, N, Z)

Te hanteren begrippen

het noordoosten (NO), het zuidoosten (ZO), het zuidwesten (ZW), het noordwesten
(NW), de tussenwindrichting(en)

MIA

Gebruiken:
• de windroos
• het kompas
• de zonnestand (schaduwlijnen)
• bepaling van richting en locatie
• inclusief notatie (O, W, N, Z, NO, ZO, ZW, NW)

Te hanteren begrippen

de Noordpool, de Zuidpool

MIA

Lokaliseren:
op een globe

MIA

De evenaar:
De denkbeeldige lijn die de aarde verdeelt in twee gelijke helften.

Te hanteren begrippen

de evenaar, het halfrond, de halfronden

MIA

Lokaliseren:
op een globe

Te hanteren begrippen

het noordelijk halfrond, het zuidelijk halfrond

MIA

Lokaliseren:
• op een wereldkaart
• op een globe

MIA

De nulmeridiaan:
De denkbeeldige lijn die de aarde verdeelt in 2 halfronden.
De nulmeridiaan wordt gebruikt als het beginpunt voor het meten van lengtegraden.
Deze lijn loopt van de Noordpool naar de Zuidpool en heeft een lengtegraad van 0
graden.
Belangrijke feiten over de nulmeridiaan:
    locatie: De officiële nulmeridiaan loopt door Greenwich, een wijk in Londen,
    Engeland. Daarom wordt hij ook wel de Greenwichmeridiaan genoemd.
    gebruik: Hij wordt gebruikt als referentiepunt voor het wereldwijde
    coördinatensysteem (GPS) en voor het bepalen van tijdzones

Te hanteren begrippen

de nulmeridiaan, de meridiaan, het westelijk halfrond, het oostelijk halfrond

MIA

Lokaliseren:
• op een wereldkaart
• op een globe

Te hanteren begrippen

de Noordpoolcirkel, de Zuidpoolcirkel

MIA

Lokaliseren:
• op een wereldkaart
• op een globe

Te hanteren begrippen

de Kreeftskeerkring, de Steenbokskeerkring, de breedtecirkel

MIA

Lokaliseren:
• op een wereldkaart
• op een globe

MIA

Breedtecirkels:
De denkbeeldige lijnen die parallel lopen aan de evenaar. Ze geven de geografische
breedte aan, gemeten in graden ten noorden of zuiden van de evenaar.
De evenaar, Kreeftskeerkring, Steenbokskeerkring en poolcirkels zijn breedtecirkels.

Te hanteren begrippen

de breedtecirkel

Voorbeelden

• Johan zegt: “Onze school ligt ten zuiden van het station en vlakbij de rivier."
• Saartje zegt: “Kinshasa ligt dicht bij de evenaar. Het is daar dus dikwijls heel warm.

Te hanteren begrippen

de lucht

MIA

De atmosfeer:
is een laag van lucht die de aarde omringt

MIA

De functies:
Zorgt voor zuurstof die de meeste organismen nodig hebben.
Beschermt ons tegen gevaarlijke straling van de zon.
Houdt de aarde voldoende warm zodat planten, dieren en mensen kunnen leven.
Het weer ontstaat in de atmosfeer

Te hanteren begrippen

de atmosfeer

MIA

De samenstelling van de atmosfeer:
De atmosfeer bestaat uit:
koolstofdioxide: Dit gas helpt planten groeien, omdat ze koolstofdioxide opnemen
en zuurstof teruggeven. Het speelt ook een rol in de opwarming van de aarde.
zuurstofgas: Dit is het gas dat we nodig hebben om te ademen. Zonder zuurstof
kunnen mensen, dieren en planten niet leven.
stikstofgas: Dit is het meest voorkomende gas. Planten gebruiken stikstof om te
groeien (de meeste planten nemen het op uit de bodem via hun wortels), maar
wij mensen ademen het gewoon in en weer uit.
andere gassen: Naast stikstofgas, zuurstofgas en koolstofdioxide bevat de
atmosfeer nog kleine hoeveelheden andere gassen.

De rol van de atmosfeer (voor het leven op aarde):
• Maakt door de samenstelling van de gassen leven op aarde mogelijk.
• Beschermt tegen gevaarlijke straling van de zon, vooral dankzij de ‘ozonlaag’.
• ‘Broeikaseffect’: het vasthouden van warmte in de atmosfeer zodat de aarde
    warm genoeg blijft om op te leven. Door extra CO₂ in de atmosfeer wordt het
    broeikaseffect sterker.
• De atmosfeer bepaalt ons weer en ons klimaat omdat daarin lucht, wolken,
    wind en regen ontstaan en warmte wordt vastgehouden of afgevoerd.

Te hanteren begrippen

het zuurstofgas, de koolstofdioxide

Voorbeelden

Duurzame maatregelen:
• bomen planten: Bossen absorberen koolstofdioxide en produceren zuurstof.
• beperk luchtvervuiling: Strengere regels voor industrieën verminderen de
    uitstoot van schadelijke stoffen.

Voorbeelden

• Elisabeth loopt door het park en zegt dat bomen helpen om de lucht schoon
    te houden. Ze weet dat planten koolstofdioxide uit de lucht nemen en er
    zuurstof voor in de plaats geven, zodat het evenwicht tussen gassen wordt
    behouden.
• Basie kijkt naar een natuurdocumentaire en hoort dat dieren en mensen
    moeten ademen. Hij vertelt dat we zuurstof uit de lucht halen om te leven.

Te hanteren begrippen

het water, het land

MIA

Blauwe planeet:
Het aardoppervlak bestaat uit land en water in ongelijke verdeling (meer water
dan land) en wordt omgeven door lucht.

Te hanteren begrippen

de planeet, de blauwe planeet

MIA

Verhouding:
meer zout (97,5%) dan zoet (2,5%) water

Zoet water:
Enkel gezuiverd zoet water is voor mensen drinkbaar.

Consequentie:
Aangezien mensen en dieren vooral zoet water nodig hebben om te drinken en er
veel minder zoet water is dan zout water, is het zoet water kostbaar en moet dus
zuinig gebruikt worden.

Te hanteren begrippen

het zoet water, het zout water

MIA

Gebieden:
• rivieren
• meren
• ondergrondse voorraden
• de zoetwatergebieden van de Amazone
• de polen (70% van zoet water is opgeslagen in de ijslagen van de polen)

Voorbeelden

Ondergrondse voorraden:
• het Maasbekken en het Henegouws bekken
• Onder de Noordzee en voor de kust van Noorwegen liggen
    zoetwatervoorraden die honderden jaren mee kunnen gaan.

MIA

Eigen watergebruik:
zoet water
regenwater

Gevolgen:
waterschaarste

Te hanteren begrippen

de beek, de rivier, het meer, de zee

Te hanteren begrippen

het kanaal

MIA

Voorstelling:
de richting van het stromende water (de stroom: hoog naar laag)
het begin (de bron) en einde van een waterloop (de monding)

Te hanteren begrippen

de bron, de monding, de stroom, stroomopwaarts, stroomafwaarts

MIA

De waterkringloop:
De kringloop van het water begint waar water door de “zonnewarmte” verdampt.
Deze verdamping vormt waterdamp, die opstijgt en afkoelt. Hierdoor ontstaat
condensatie, waarbij waterdruppels samenkomen en wolken vormen. Wanneer
de druppels in de wolken te zwaar worden, valt het water als neerslag naar
beneden. Een deel van deze neerslag stroomt via rivieren terug naar de zee,
terwijl een ander deel in de bodem zakt en onderdeel wordt van het grondwater.
Dit grondwater kan weer naar boven komen en als oppervlaktewater verder
stromen, waarna het proces opnieuw begint. Zo blijft water voortdurend in
beweging in een natuurlijke kringloop.

Te hanteren begrippen

de waterkringloop, verdampen, de verdamping, de condensatie, de neerslag, de
wolk, de zee, de rivier, de bodem, het grondwater, het oppervlaktewater

MIA

Kenmerken:
de rots: grote, harde stukken steen. Ze liggen op de grond of in bergen. Sommige
rotsen zijn glad, andere zijn ruw.
de grot: Een grote opening in een berg of onder de grond.
het zand: Kleine, zachte korreltjes die je vindt op het strand of in de zandbak.

Te hanteren begrippen

de aarde, de rots, de grot, het zand

MIA

Kenmerken:
steen
zand
aarde

MIA

De aarde:
is bolvormig. De buitenkant van de aarde noemen we de aardkorst. Daaronder zit
een laag heet gesteente met sommige vloeibare delen.

Te hanteren begrippen

de aarde, bolvormig, vloeibaar, de aardkorst

MIA

De lagen van de aarde met hun temperaturen:
aardkorst: de rotsachtige buitenlaag (0°C tot 1000°C)
    De buitenste laag waar wij op leven.
    Onder de oceanen is hij dunner, onder continenten dikker.
mantel: de halfvaste middenlaag (1000°C tot 3700°C)
    Dikste laag van de aarde, gemaakt van langzaam bewegend heet gesteente en
    ook gesmolten gesteente of magma.
    Zorgt voor vulkanen en aardbevingen.
buitenkern (3700°C tot 4500°C)
    Vloeibaar en gemaakt van gesmolten ijzer en nikkel.
    Beweging in deze laag zorgt voor het magnetisch veld van de aarde.
binnenkern (4500°C tot 6000°C)
    Gemaakt van vast ijzer en nikkel, ondanks de enorme hitte.
    Blijft vast door de gigantische druk van de bovenliggende lagen.

Te hanteren begrippen

de aardkorst, de mantel, de buitenkern, de binnenkern, de verschillende lagen van
de aarde, de relatieve temperatuur

MIA

Beschrijven:
invloed op het landschap: ontstaan van nieuwe bergen en eilanden,
warmwaterbronnen en geisers
menselijke activiteiten: ontstaan van landbouw (door mineralen in de lava en as:
voedingsstoffen voor planten), toerisme (vulkanische eilanden, spectaculaire
fenomenen) en ontginning van delfstoffen

Te hanteren begrippen

de warmwaterbron, de geiser, de aswolk

MIA

Vulkanen:
kenmerken: magma, lava, vulkaanpijp, krater

Beschrijven:
• oorzaken: Onder de aardkorst, in ‘de mantel’ zit o.a. heel heet gesmolten
    gesteente (magma). Dat magma wil omhoog omdat er veel druk op staat. Als
    er een opening in de aarde is, komt het naar buiten via de vulkaanpijp van de
    vulkaan. Dan noemen we dat een uitbarsting. Dan stroomt er lava van de
    krater naar beneden.

Te hanteren begrippen

de vulkaan, het magma, de lava, de vulkaanpijp, de krater, de vulkaanuitbarsting

MIA

Patronen:
Vulkanen vormen vaak ketens of bogen langs de randen van tektonische platen,
waar ze ontstaan door bewegingen in de aardkorst.
Twee van die patronen van vulkanen zijn: de vulkanen in de Middellandse zee
(waaronder de Etna) en de vulkanen rond de rand van de Grote Oceaan: ‘de Ring
van Vuur’

Te hanteren begrippen

de Ring van Vuur, de Etna

MIA

Lokaliseren:
• in het Middellandse Zeegebied waaronder de Etna
• de Ring van Vuur

MIA

Aardbevingen:
epicentrum: Het punt aan het aardoppervlak recht boven de plaats waar de
aardbeving begint.
seismische golven: Trillingen die zich door de aardkorst verplaatsen en de
schokken veroorzaken.
De magnitude of de kracht van de aardbeving wordt afgeleid uit een seismogram.
naschokken: Kleinere schokken die volgen na de hoofdbeving en nog schade
kunnen veroorzaken.

Te hanteren begrippen

de aardbeving, het epicentrum, de seismische golven, de beving, de magnitude,
het seismogram, de kracht van de beving

MIA

Platentektoniek:
De aardkorst is verdeeld in grote stukken, tektonische platen. Bij de randen van
deze platen, de plaatgrenzen, gebeurt heel wat:
    Platen bewegen zeer langzaam uit elkaar.
    Platen botsen en de ene schuift zeer langzaam onder de andere, wat bergen
    of vulkanen kan vormen.
    Platen schuiven langs elkaar, wat aardbevingen veroorzaakt.

Te hanteren begrippen

de plaatgrens, verschuiven

Voorbeelden

Uit elkaar bewegen:
bij de Midden-Atlantische Rug: door het langzaam uit elkaar bewegen van 2
platen midden in de Atlantische oceaan stroomt magma uit de aardkorst en
ontstaat nieuwe oceaanbodem en een lange onderzeese bergketen
Botsen:
de Himalaya, de Ring van Vuur.
Langs elkaar:
de San Andreasbreuk in Californië.

MIA

Mogelijke effecten:
naschok, verwoesting, aardverschuiving, tsunami
(Een tsunami is een reusachtige golf die ontstaat door een aardbeving,
vulkaanuitbarsting of onderwaterlandschuiving.)

Te hanteren begrippen

de naschok, de verwoesting, de tsunami, de aardverschuiving

MIA

Kracht/de magnitude van aardbevingen:
lichte aardbeving: Je voelt het meestal niet. Alles blijft veilig.
zwakke tot matige aardbeving: Dingen kunnen licht schudden, maar er is weinig
schade.
sterke aardbeving: Gebouwen kunnen beschadigd worden en mensen voelen het
duidelijk.
zeer krachtige aardbeving: Veel schade, bruggen en huizen kunnen instorten.
extreme aardbeving: Heel zeldzaam, maar kan hele gebieden verwoesten.

Te hanteren begrippen

de verwoesting

MIA

Situeren aardbevingen:
plaats
gevolgen voor natuur en mens

Analyseren:
relatie met de ligging van plaatgrenzen.

Voorbeelden

Housan vergelijkt op een wereldkaart de ligging van de Ring van Vuur met de
Himalaya. Hij merkt op dat in de Ring van Vuur veel aardbevingen én vulkanen
voorkomen, terwijl de Himalaya vooral uit een lange bergketen bestaat. Hij vraagt
zich af wat de oorzaak hiervan is.

MIA

Anticipatie:
technieken bij constructie van gebouwen om schokken op te vangen
opvolgen (monitoren) en preventief evacueren

Te hanteren begrippen

de schade, voorkomen, de evacuatie, de opvolging

Voorbeelden

Technieken bij constructie:
De “gestemde massademper” in het hoogste kantoorgebouw van Taipei (Taiwan).
Monitoren en preventief evacueren:
Na de zeer zware aardbeving bij het Russische Kamtsjatka-schiereiland in juli 2025
werden in verschillende landen rond de Stille Oceaan miljoenen mensen
gewaarschuwd en geëvacueerd uit kustgebieden uit voorzorg voor een mogelijke
tsunami.

Voorbeelden

• Naar aanleiding van de berichtgeving over een aardbeving zoekt Kas op de
    wereldkaart waar de aardbeving plaats vond en of er een link is met de Ring
    van Vuur.
• Ouissem leest een stripverhaal over een vulkaanuitbarsting. Hij zoekt op hoe
    magma naar boven komt en herkent dat dit gebeurt in breuken of zwakke
    zones van de aardkorst.

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
• reliëf: de berg
• helling
• water: de zee, het strand
• vegetatie: de boom, het gras
• bodem: zand

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
• reliëf: de berg, de heuvel
• helling: omhoog, omlaag
• water: de zee, het strand, de plas, de vijver
• vegetatie: de boom, het gras, de weide, het gazon, het bos
• bodem: zand

Te hanteren begrippen

de berg, de zee, het strand, de boom, het gras, het zand, de heuvel, omhoog,
omlaag, de plas, de vijver, de weide, het gazon, het bos

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
• reliëf: de berg, de heuvel, de vallei
• helling: omhoog, omlaag, steil, zacht
• water: de zee, het strand, de plas, de vijver, de oceaan, de rivier, de beek
• vegetatie: de boom, het bos, het gras, het grasland, de weide, het riet, het
    gazon
• bodem: vruchtbaar, rotsachtig, zanderig

Te hanteren begrippen

de vallei, steil, zacht, de oceaan, de rivier, de beek, het riet, het grasland,
vruchtbaar, rotsachtig, zanderig

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
• reliëf: de berg, de heuvel, de vallei
• water: de zee, het strand, de plas, de vijver, de oceaan, de rivier, de beek
• vegetatie: de boom, het bos, het gras, het grasland, de weide, het riet, het
    gazon, het loofbos, het naaldbos
• bodem: vruchtbaar, rotsachtig, zanderig

Te hanteren begrippen

het loofbos, het naaldbos

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
• reliëf: de berg, de heuvel, de vallei, de bergketen
• water: de waterval
• vegetatie: loofbos, naaldbos
• bodem: het zand, de klei, de leem, steenachtig

Te hanteren begrippen

de waterval, de klei, de leem, steenachtig, de bergketen

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
• reliëf: het zeeniveau, de horizonlijn, de hoogte, het hoogteverschil
• water: de zee, het strand, de plas, de vijver, de oceaan, de rivier, de beek, de
    waterval
• vegetatie: loofbos, naaldbos
• bodem: vruchtbaar, rotsachtig, zanderig, het zand, de klei, de leem,
    steenachtig

Te hanteren begrippen

het zeeniveau, de horizonlijn, het hoogteverschil, het reliëf, de helling, de
vegetatie, de bodem

MIA

Loop van de rivier:
typische kenmerken van beneden-, midden- en bovenloop van rivieren:
    de bovenloop: Dit is het eerste stuk van de rivier en wordt ‘bovenloop’
    genoemd omdat veel rivieren in de bergen ontspringen. Sommige ontstaan
    ook in meren, moerassen of uit bronnen in de grond.
    kenmerken:
              stroomt meestal snel en krachtig
              kan diepe kloven en valleien vormen in de bergen
    de middenloop: Het water stroomt hier minder snel en begint bochten
    (meanders) te maken.
    kenmerken:
              rivier wordt breder en langzamer
              vlakker landschap
              langs de rivier liggen vaak dorpen, steden en
              landbouwgebieden
    de benedenloop: Dit is het laatste deel, waar de rivier heel breed wordt.
    kenmerken:
              langzame stroom, soms met moerassen of plassen
              kan grote delta's vormen voordat het de zee bereikt
              soms zie je een getijdenrivier, waarbij eb en vloed invloed
              hebben op de stroming

Te hanteren begrippen

de bron, de bovenloop, de middenloop, de benedenloop, de monding, de delta

MIA

Riviervorming:
Een rivier begint bij een bron. Dit kan zijn:
    smeltend ijs van een gletsjer hoog in de bergen
    regenwater dat zich verzamelt in kleine stroompjes
    ondergrondse bronnen waar water uit de aarde omhoogkomt
Er ontstaan ook nieuwe rivieren door het smelten van de ijskap, bv. in Groenland
(als gevolg van de klimaatverandering)
Kleine stroompjes komen samen en worden steeds breder en krachtiger. Dit
water snijdt een pad door de bergen en valleien. Op hun pad meanderen
(kronkelen) ze doorheen het landschap waarbij ze de ene oever eroderen
(uitslijten) en op de andere oever wordt materie (slib, gesteenten) afgezet.
Uiteindelijk mondt een rivier uit in een estuarium. Een estuarium is een
overgangsgebied tussen een rivier en de zee, waar zoet rivierwater en zout
zeewater zich mengen. Dit zorgt voor unieke natuurgebieden met bijzondere
planten en dieren.

Te hanteren begrippen

het eroderen, het afzetten, de waterval, de meander, het estuarium, de
smeltende ijskap, de smeltende gletsjer

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
reliëf: de hellingsgraad (vertelt ons hoe steil een helling of een berg is. Het wordt
gemeten in procent of graden)

Te hanteren begrippen

de hellingsgraad, het reliëf

Voorbeelden

• Steven maakt een fietstocht en beklimt een helling met hellingsgraad 10%.
    Hij voelt dit stevig in zijn kuiten.
• Boerin Mieke voorkomt erosie en vangt het regenwater van steile hellingen
    op door haar gewassen in terrassen aan te leggen.

MIA

Kustprocessen:
Het kustproces is hoe de kustlijn verandert en verschillende landvormen en
kusthabitats ontstaan door water (golfslag, eb en vloed, stromingen), wind en
andere natuurlijke krachten. We onderscheiden volgende landvormen: landtong,
klif, zandbank en (zand)duin en volgende kusthabitats: de duinen, het strand
(kiezel- of zandstrand) en het koraalrif.

Te hanteren begrippen

het kustproces, de kustlijn, de golfslag, de zandduin, de kiezel, de landvorm, de
landtong, de klif, de zandbank, de kusthabitat, het koraalrif

Voorbeelden

• Odin vertelt: “Een landtong is ontstaan uit het kustproces waar golven en
    stromingen zand en stenen verplaatsten en er een smalle uitloper van land is
    ontstaan.”
• Friedl loopt na een hevige storm op het strand en ziet een hoge klif die
    ontstaan is door de erosie van het strand.

MIA

Landvormen:
• landtong
• klif
• zandbank
• duin
Kusthabitats:
• de duinen
• het (kiezel- of zand-)strand
• het koraalrif

Voorbeelden

Landvormen:
Fjorden, zeegrotten, rotspilaren
Kusthabitats:
Estuariua, slikken, schorren, wadden, delta’s, mangrovebossen

Voorbeelden

Overleven van dieren:
• Zeevogels zoals meeuwen, alken en sternen nestelen op stranden en kliffen.
• Krabben en schelpdieren zoals kokkels, mosselen en zeepokken leven op
    rotsen en in zand.
• Zeehonden en walvissen jagen en rusten in koudere kustwateren.

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
vegetatie
bodem
klimaat
ligging

Herkennen:
• de steppe
• de savanne

Te hanteren begrippen

de savanne, de steppe

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
vegetatie
bodem
klimaat
ligging

Herkennen:
• de woestijn
• het regenwoud

Te hanteren begrippen

de woestijn, het regenwoud

MIA

Proces van woestijnvorming:
gebeurt wanneer een gebied langzaam verandert in een droge, onvruchtbare
woestijn. Dit kan gebeuren door natuurlijke en menselijke invloeden.

Woestijnvorming:
natuurlijke oorzaken:
    weinig neerslag: Sommige gebieden krijgen nauwelijks regen, waardoor de
    bodem uitdroogt.
    extreme temperaturen: Sterke zon zorgt voor verdamping van water en
    droogte.
    wind en erosie: Wind blaast zand en stof weg, waardoor vruchtbare grond
    verdwijnt.
    gebergten die regen tegenhouden: Sommige woestijnen ontstaan doordat
    bergen vochtige lucht blokkeren.

Te hanteren begrippen

de woestijnvorming

MIA

Natuurlijke landschapselementen:
• reliëf(vorm)
• helling
• vegetatie
• bodem
• water

MIA

Schets:
een schematische voorstelling van natuurlijke aspecten

Voorbeelden

Veranderingen door natuurlijke interactie:
• Rivieren slijten het landschap uit
• De zee verandert de kust
• Gletsjers schuren U-vormige dalen uit
• Wind vormt duinen aan de kust
• Planten op een helling houden erosie tegen

MIA

Menselijke landschapselementen:
• wonen: het huis, de tuin
• transportinfrastructuur: de straat
• landbouw: de boerderij
• handel en diensten: de bakker
• recreatie en toerisme: de zee

MIA

Menselijke landschapselementen:
• wonen: het huis, de tuin, het appartement
• transportinfrastructuur: de straat, de weg, de bus, het spoor, de trein
• landbouw: de boerderij, de stal, de koe, het schaap, het varken
• handel en diensten: de bakkerij, de bakker, de markt, de winkel
• recreatie en toerisme: het zwembad, de zee

Te hanteren begrippen

het huis, de tuin, de straat, het appartement, de weg, de bus, het spoor, de trein,
de boerderij, de stal, de koe, het schaap, het varken, de bakkerij, de bakker, de
markt, de winkel, het zwembad, de zee

MIA

Menselijke landschapselementen:
• wonen: het huis, de tuin, het appartement
• transportinfrastructuur: de straat, de weg, de bus, het spoor, de trein
• landbouw: de boerderij, de stal, de koe, het schaap, het varken, de akker, het
    gewas
• industrie: de fabriek, de werkplaats
• handel en diensten: de bakkerij, de bakker, de markt, de winkel
• recreatie en toerisme: het zwembad, de zee, het park, de bibliotheek

Te hanteren begrippen

de akker, het gewas, de fabriek, de werkplaats, het park, de bibliotheek

MIA

Menselijke landschapselementen:
• wonen: het rijhuis, het vrijstaand huis, de stad
• transportinfrastructuur: de snelweg
• landbouw: de veeteelt
• industrie
• handel en diensten
• recreatie en toerisme

Te hanteren begrippen

het rijhuis, het vrijstaand huis, de snelweg, de veeteelt

MIA

Menselijke landschapselementen:
• wonen: het appartementsgebouw
• transportinfrastructuur: de haven
• landbouw: de akkerbouw, de tuinbouw, de glastuinbouw
• industrie
• handel en diensten
• recreatie en toerisme: het sportterrein

Te hanteren begrippen

het appartementsgebouw, de akkerbouw, de tuinbouw, de glastuinbouw, het
sportterrein, de haven

MIA

Menselijke landschapselementen:
• wonen
• transportinfrastructuur: het kanaal
• landbouw: de gemengde landbouw
• industrie: kranen
• handel en diensten: het winkelcentrum
• recreatie en toerisme

Te hanteren begrippen

het kanaal, de gemengde landbouw, het winkelcentrum, de landbouw, de
industrie, de handel, de dienst, de recreatie, het toerisme, de kraan

MIA

Menselijke landschapselementen:
• wonen: stedelijk, landelijk
• transportinfrastructuur: de luchthaven
• landbouw
• industrie: hoogspanningslijnen
• handel en diensten: het kantoor, de bank
• recreatie en toerisme: de entertainmentfaciliteit

Te hanteren begrippen

de luchthaven, het kantoor, de bank, de entertainmentfaciliteit, stedelijk,
landelijk

MIA

Menselijke landschapselementen:
• wonen: de open ruimte, de verstedelijking, de ruimtelijke ordening
• transportinfrastructuur
• landbouw: de duurzame landbouw, de intensieve landbouw
• industrie: olie- en gasinstallaties
• handel en diensten: de opslagfaciliteiten voor grondstoffen, materialen en
    goederen
• recreatie en toerisme

Te hanteren begrippen

de open ruimte, de verstedelijking, de duurzame landbouw, de intensieve
landbouw, de opslagfaciliteit, de ruimtelijke ordening, de grondstoffen, de
materialen, de goederen

MIA

Schets:
een schematische weergave van menselijke aspecten

MIA

Menselijke landschapselementen:
• wonen
• transportinfrastructuur
• landbouw
• industrie
• handel en diensten
• recreatie en toerisme

MIA

Landbouwprocessen:
de irrigatie: water als bron, transporteren van water, verdeling van water op de
gewassen

Te hanteren begrippen

de irrigatie

MIA

Landbouwprocessen:
de verwerking en distributie van gewassen:
    oogsten
    schoonmaken
    verwerking: snijden en verpakken, drogen, koelen of invriezen
    opslag: De gewassen worden bewaard in grote magazijnen of koelruimtes
    voordat ze worden vervoerd.
    Vervoer: Vrachtwagens, treinen, schepen of zelfs vliegtuigen brengen het
    voedsel naar fabrieken, winkels en markten.
    verkoop en distributie: Winkels, supermarkten en marktkramen verkopen
    het voedsel aan mensen, zodat ze het kunnen kopen en thuis kunnen koken.
    op het bord

Te hanteren begrippen

oogsten, schoonmaken, verwerken, de verwerking, de opslag, het vervoer, de
distributie, de verkoop

MIA

Landbouwprocessen:
de verwerking en distributie van voedsel:
    oogsten of slachten:
      voor plantaardige voeding: Gewassen worden geoogst wanneer ze rijp
      zijn.
      voor dierlijke voeding: Dieren worden geslacht in gecontroleerde
      omstandigheden volgens hygiëne- en welzijnsnormen.
    schoonmaken:
      Groenten en fruit worden gewassen en gesorteerd.
      Vlees wordt na het slachten gereinigd, waarbij organen, botten of huid
      worden verwijderd afhankelijk van het eindproduct.
    verwerking:
      groenten en fruit: Snijden, verpakken, drogen, koelen of invriezen.
      vlees:
              snijden
              verpakken: Vers of vacuümverpakt om houdbaarheid te
              verlengen.
              drogen of roken
              koelen of invriezen: Om bacteriegroei te verminderen en
              versheid te behouden.
    opslag: Voedsel wordt bewaard in gecontroleerde magazijnen, koelruimtes
    of vriezers om bederf te voorkomen en kwaliteit te garanderen.
    vervoer: Transport vindt plaats per vrachtwagen, trein, schip of vliegtuig,
    afhankelijk van de afstand en houdbaarheid van het product.
    verkoop en distributie:
      Supermarkten, slagerijen en markten verkopen de producten
      rechtstreeks aan consumenten.
      Voedselfabrikanten verwerken de producten verder in kant-en-
      klaarmaaltijden, sauzen of andere voedingsmiddelen.
    op het bord

Te hanteren begrippen

de plantaardige voeding, de dierlijke voeding, de voedselbewaring, de
voedselverwerking, de voedseldistributie

Te hanteren begrippen

de korte keten

MIA

Belang van water:
water als hulpbron:
      waterkrachtcentrale, gebruikt waterkracht om elektriciteit te maken:
            water verzamelen: De centrale staat bij een rivier of een meer.
            Een dam houdt het water tegen en verzamelt het in een groot
            reservoir.
            water laten stromen: Als de centrale energie nodig heeft, wordt
            het water met grote kracht naar beneden geleid door buizen.
            turbines draaien: Het stromende water duwt tegen grote
            schoepen van een turbine. Een turbine lijkt op een soort grote
            windmolen, maar dan aangedreven door water. Door de kracht
            van het stromende water begint de turbine te draaien.
            elektriciteit maken: De draaiende turbine is verbonden met een
            generator. Een generator werkt als een magische machine die
            beweging omtovert in elektriciteit. Wanneer de turbine draait,
            maakt de generator stroom die we kunnen gebruiken.
            stroom sterker maken: Transformatoren zorgen ervoor dat de
            stroom sterk genoeg is om ver te reizen.
            stroom naar huizen en scholen: Via kabels wordt de elektriciteit
            naar huizen, scholen en fabrieken gestuurd.
            water komt terug: Het water stroomt weer terug naar de rivier
            of het meer, zodat we het opnieuw kunnen gebruiken.

Te hanteren begrippen

het water, de hulpbron, de dam, het reservoir, de waterkracht

MIA

Interactie:
interactie met aandacht voor duurzaamheid: aanleg van golfbreker
gebruik van natuurlijke hulpbronnen
positieve en negatieve interactie

Te hanteren begrippen

de duurzaamheid, de natuurlijke hulpbron, de golfbreker, de waterhabitat, de
vervuiling

Voorbeelden

Positieve interactie:
• bosbouw: duurzaam bosbeheer waarbij hout wordt geoogst met behoud van
    biodiversiteit en herbeplanting
• kustbeheer: aanleg van golfbrekers
• energie opwekken: gebruik van waterkrachtcentrales en windturbines
• recreatie: natuurgebieden afbakenen en onderhouden, waar mensen kunnen
    in wandelen en dieren observeren
Negatieve interactie:
• Landbouw en industrie: Vervuiling van waterhabitats
• Wonen: versnipperen van open, natuurlijke ruimte

MIA

Illustreren:
vanuit verschillende perspectieven:
• economie
• politiek
• duurzaamheid

Te hanteren begrippen

de delfstof

Voorbeelden

Delfstoffen:
• economie: De winning van delfstoffen creëert veel banen.
• politiek: Overheden moeten regels maken over hoe delfstoffen gewonnen
    worden.
• duurzaamheid: We moeten nadenken over hoe we delfstoffen gebruiken en
    overgaan op duurzamere energiebronnen, zoals zon en wind.

Voorbeelden

Verandering door menselijke activiteit:
• Mensen veranderen landschappen door bouwen van wegen en huizen.
• Mensen leggen perken aan en bouwen speeltuinen.

Voorbeelden

Relaties:
• In Antwerpen is er veel industrie omdat de producten via de Schelde
    eenvoudig getransporteerd kunnen worden naar de zee.
• Aan de kust komen er veel toeristen omwille van de aanwezigheid van zand
    en zee.

MIA

Bevolkingsaantal:
• de klas
• de school
• de familie

Te hanteren begrippen

het aantal mensen, veel, weinig

MIA

Bevolkingsaantal en bevolkingsdichtheid:
Bevolkingsaantal is hoeveel knuffels er in totaal in de doos zitten. Bevolkingsdichtheid
kijkt naar hoeveel knuffels er op een klein stukje van de doos zitten. Als alle knuffels
heel dicht op elkaar gepropt zijn, is de bevolkingsdichtheid hoog. Als ze veel ruimte
hebben en verspreid liggen, is de dichtheid laag.

Beschrijven:
• in de klas
• in de school
• in de buurt
• in hun woonbuurt

Te hanteren begrippen

dichtbevolkt, dunbevolkt

MIA

Diversiteit:
etniciteit: Waar komen mensen vandaan? Mensen hebben verschillende achtergronden
en familiegeschiedenissen. Sommige mensen hebben voorouders uit Europa, Afrika,
Azië of andere delen van de wereld.
religie: Waar geloven mensen in? Mensen hebben verschillende geloven en manieren
om hun leven te leiden.
leeftijd: jonge en oude mensen

Te hanteren begrippen

de etniciteit, de religie, de leeftijd.

MIA

Factoren:
migratie
geboortecijfer
industrialisatie en verstedelijking

Te hanteren begrippen

de migratie, het geboortecijfer, de industrialisatie, de verstedelijking, de oorzaak, de
verklaring, het bevolkingsaantal

Voorbeelden

In de klas van Jef zitten er per 1 september 20 leerlingen. Per 2 februari zijn dit er
slechts 18, omdat de familie Er verhuisde naar Turkije (migratie).

MIA

Bevolkingsspreiding:
Bevolkingsdichtheid is het aantal mensen dat op een specifieke oppervlakte woont,
meestal uitgedrukt in inwoners per vierkante kilometer.
Bevolkingsspreiding laat zien waar mensen wonen en waarom ze geneigd zijn zich in
bepaalde gebieden te vestigen.

Patronen:
• steden versus platteland
• werkgelegenheid en economie
• toegankelijkheid en infrastructuur
• woonbeleid, woningbouw
• migratie en bevolkingsgroei

Te hanteren begrippen

de bevolkingsdichtheid, het patroon, de bevolkingsspreiding, de bevolkingsgroei

Voorbeelden

Steden versus platteland:
In Munte wonen weinig mensen, verspreid over het platteland. In Ledeberg wonen heel
veel mensen in rijhuizen en appartementen.
Werkgelegenheid en economie:
In de buurt van grote bedrijven wonen veel mensen die in het bedrijf werken.
Toegankelijkheid en infrastructuur:
Op plekken waar vervoer en voorzieningen zoals winkels en scholen goed zijn, wonen
veel mensen.
Woonbeleid en woningbouw:
In sommige gebieden (bv. nationaal park) mag niet meer gebouwd worden en zullen er
dus geen nieuwe mensen komen wonen.
Migratie en bevolkingsgroei:
Mensen verhuizen naar plaatsen waar ze verwachten een betere toekomst voor zichzelf
en/of hun gezin uit te kunnen bouwen.

MIA

Verklaringen:
• vanuit verkende patronen
• vanuit diversiteit

Voorbeelden

Verklaringen bevolkingsdichtheid:
In de voormalige mijnstreken van Limburg leidde de bloeiende economie en
werkgelegenheid tot een hogere bevolkingsdichtheid en de bouw van nieuwbouwwijken
voor arbeidsmigranten.

MIA

Niveaus van welvaart (volgens Hans Rosling):
niveau 1 - extreme armoede: De mensen hebben geen toegang tot schoon water,
elektriciteit of goede gezondheidszorg. Vaak moeten ze lopen om water te halen en
koken op open vuur.
niveau 2 – basisvoorzieningen: De mensen hebben eenvoudige huizen, kunnen soms
een fiets kopen en hebben toegang tot basisgezondheidszorg en onderwijs.
niveau 3 - gemiddelde levensstandaard: De mensen hebben een koelkast, een
motorfiets en kunnen hun kinderen naar school sturen. Ze hebben betere
gezondheidszorg en meer stabiliteit.
niveau 4 – welvaart: De mensen hebben auto’s, goede huizen, toegang tot
universiteiten en reizen met het vliegtuig. Dit is het niveau waarop de meeste mensen in
rijke landen leven.

Te hanteren begrippen

de armoede, de extreme armoede, de basisvoorziening, de levensstandaard, de
gemiddelde levensstandaard, de welvaart

Voorbeelden

• Sam zegt dat sommige kinderen in de zomervakantie naar het buitenland of naar
    pretparken gaan, terwijl andere kinderen thuisblijven omdat hun ouders daar geen
    geld voor hebben.
• Nele zegt dat wij naar de dokter gaan als we ziek zijn maar dat in Peru bijvoorbeeld
    veel kinderen dat niet kunnen omdat ze de dokter niet kunnen betalen.

MIA

Aardrijkskundige indicatoren:
• oppervlakte
• bevolkingsaantal
• bevolkingsdichtheid
• welvaartsniveau
• bevolkingsspreiding

MIA

Weersverschijnselen:
• temperatuur
• neerslag
• wind
• bewolking

MIA

Weersverschijnselen:
• temperatuur
• neerslag: regen, sneeuw
• wind
• bewolking

Te hanteren begrippen

het is koud, het is warm, het vriest, het regent, het sneeuwt, de regen, de sneeuw, er is
wind, er zijn wolken, het waait, er is veel/weinig wind, het is bewolkt, de zon schijnt

MIA

Weersverschijnselen:
• temperatuur
• neerslag: hagel, mist
• wind
• bewolking

Te hanteren begrippen

de temperatuur, de neerslag, de wind, de bewolking, de hagel, het hagelt, de mist

MIA

Relatie bewolking-neerslag:
dunne, witte wolken:
    uitleg: Deze wolken zijn hoog in de lucht en lijken op veertjes.
    relatie met neerslag: geen regen
grote, witte wolken:
    uitleg: Deze wolken lijken op watjes of bergen.
    relatie met neerslag: Meestal droog, maar als ze donker worden, kan er regen
    komen.
grijze, dikke wolken:
    uitleg: Deze wolken bedekken de hele lucht als een grijze deken.
    relatie met neerslag: vaak lichte regen
donkere, hoge wolken:
    uitleg: Deze wolken zijn groot, donker en kunnen onweer brengen.
    relatie met neerslag: hevige regen, soms met donder en bliksem

Te hanteren begrippen

de witte wolken, de hoge wolken, de grijze wolken, de dikke wolken, de lage wolken, de
dunne wolken, de lichte regen, de hevige regen, de bliksem, de donder, het onweer

MIA

Weersverschijnselen:
bewolking

MIA

Weersverschijnselen:
• temperatuur: koud en warm
• neerslag: sneeuw, hagel, mist, regen
• wind
• bewolking

Weergeven:
door middel van symbolen
registratie in weerkalender
vergelijking

MIA

Interpreteren:
• observatie van temperatuur, neerslag, wind, bewolking
• registratie in weerkalender
• vergelijking
• presentatie

MIA

Interpreteren:
• observatie van temperatuur, neerslag, wind, bewolking
• registratie in weerkalender
• vergelijking
• presentatie

MIA

Bepaalde periode:
een seizoen

Interpreteren:
• observatie van neerslag, wind
• meten van bewolking, temperatuur
• registratie (temperatuur in lijngrafiek)
• vergelijking
• presentatie

MIA

Bepaalde periode:
één of meerdere seizoenen

Interpreteren:
• meten van bewolking, temperatuur, neerslag, wind
• registratie (temperatuur in lijngrafiek en neerslag in staafdiagram)
• vergelijking

MIA

Bepaalde periode:
één of meerdere seizoenen

Interpreteren:
• meten van bewolking temperatuur, neerslag, wind, luchtdruk
• registreren in weerkalender
• vergelijking met klimatogram

MIA

Luchtdruk:
hoge luchtdruk (H): Wat gebeurt er? De lucht daalt naar beneden. gevolg: Het weer is
meestal droog en zonnig. ezelsbruggetje: H van helder weer
lage luchtdruk (L) Wat gebeurt er? De lucht stijgt omhoog. gevolg: Er ontstaan wolken
en regen. ezelsbruggetje: L van lelijk weer (regenachtig)

Te hanteren begrippen

de luchtdruk, de hoge luchtdruk, de lage luchtdruk

Te hanteren begrippen

de oceaantemperatuur, de landmassa

Voorbeelden

Het weer beïnvloeden:
• bergen (reliëf): Bergen “duwen” lucht omhoog, zoals bv. de Alpen in Oostenrijk. De
    lucht koelt af waardoor er regen of sneeuw ontstaat. Achter de berg is het
    vaak droger.
• warme of koude zeeën (seizoensgebonden oceaantemperaturen): Boven een
    warme zee stijgt warme, vochtige lucht op, waardoor de kans op regen groter
    wordt. Boven een koude zee ontstaat koude lucht, wat zorgt voor droger en kouder
    weer.
• landmassa (grote stukken land):
    Land warmt sneller op dan zee.
    In de zomer (in België): warme lucht stijgt boven land → lage luchtdruk → wolken
    en regen
    In de winter (in België): land koelt snel af → koude lucht daalt → hoge
    luchtdruk → droog en koud weer
• luchtdruk:
    Lage luchtdruk = stijgende lucht → vaak regen of storm
    Hoge luchtdruk = dalende lucht → vaak droog en zonnig weer

Voorbeelden

• Als het koud is, doet Jeppe zijn jas aan tijdens de speeltijd.
• Nils vertrekt op zeeklassen. Hij vertelt aan zijn mama dat het daar in de winter
    warmer is dan in Brussel.

MIA

Weerpatroon:
weersverschijnselen: temperatuur, neerslag, wind, bewolking
een terugkerende weeromstandigheid in een bepaald gebied over een bepaalde
periode

Te hanteren begrippen

het weerpatroon

MIA

Vergelijken:
op basis van weersverschijnselen
registratie gedurende minstens twee verschillende perioden (in verschillende
seizoenen)

Voorbeelden

Weerpatronen:
• In de winter zijn de temperaturen lager dan in de zomer.
• De windrichting is niet elke dag hetzelfde.

MIA

Het verschil:
Weer is de toestand van de atmosfeer op een specifieke plaats en moment.
Klimaat is het gemiddelde weer over een lange periode, meestal 30 jaar, in een bepaald
gebied.

Te hanteren begrippen

het weer, het klimaat

MIA

Klimaatkenmerken:
(gemiddelde) temperatuur: koud, gematigd, warm
(gemiddelde) neerslag: nat, droog

Te hanteren begrippen

de droogte, de regenval, de warmte, de koude

Voorbeelden

Hannes vertelt dat we in België een gematigd nat klimaat hebben.

MIA

Klimaatspecifieke en extreme weersverschijnselen:
• de hittegolf: Een periode van meerdere dagen met heel warm weer. Het is
    vaak droog en zonnig, en het kan moeilijk zijn om af te koelen.
• de waterbom: Een plotselinge, heel hevige regenbui op één plaats. Er valt in korte
    tijd heel veel water, wat kan zorgen voor overstromingen.

Te hanteren begrippen

de hittegolf, de waterbom

MIA

Kenmerken van het klimaat:
zachte winters en relatief koele zomers (dankzij de nabijheid van de zee), de neerslag is
gelijkmatig verspreid over het ganse jaar, wisselvallig weer, het is vaak bewolkt

MIA

Klimaatzones:
De aarde is verdeeld in verschillende klimaatzones met vergelijkbare klimaatkenmerken.
tropisch klimaat: Het is altijd warm en er valt veel regen. Je vindt dit klimaat in landen
rond de evenaar.
polair klimaat: Het is er heel koud, bijna het hele jaar door. Er groeien bijna geen
planten. Dit klimaat komt voor rond de Noordpool en Zuidpool.
gematigd klimaat: Hier zijn de vier seizoenen goed te merken: lente, zomer, herfst en
winter. Het is meestal niet te warm en niet te koud. België heeft een gematigd
zeeklimaat.

Te hanteren begrippen

de klimaatzone, het tropisch klimaat, het polair klimaat, het gematigd klimaat

MIA

Vergelijken:
op basis van een wereldkaart met gemiddelde jaartemperatuur en totale jaarneerslag

MIA

Klimaatspecifieke en extreme weersverschijnselen:
• de orkaan: Een enorme storm met harde wind en veel regen, die ontstaat
    boven warme zeeën. Orkanen kunnen veel schade veroorzaken. De term ‘orkaan’
    wordt gebruikt voor de Atlantische Oceaan en het oostelijke deel van de Grote
    Oceaan.
• de tyfoon: De naam voor een orkaan in het westelijke deel van de Grote Oceaan,
    vooral rond landen zoals de Filipijnen, Japan en China.
• de sneeuwstorm: Een hevige storm met veel sneeuw en wind. Het zicht is slecht en
    het wordt erg koud.

Te hanteren begrippen

de orkaan, de tyfoon, de sneeuwstorm

MIA

Klimaatverandering:
• temperatuursverandering op aarde
• neerslagverandering op aarde
• frequentere extreme weersverschijnselen

MIA

Klimaatverandering:
Veranderingen in het klimaat zijn niet nieuw. Er zijn altijd al periodes van afkoeling en
opwarming geweest die gevolgen hadden voor het leven op aarde. Sinds de industriële
revolutie (rond 1850) is de gemiddelde temperatuur van het aardoppervlak met 1,1 à
1,3°C gestegen.
Het verschil met vorige klimaatveranderingen is dat deze klimaatverandering sneller
gaat dan de voorgaande, de verandering mondiaal is en niet regionaal. De invloed van
de mens was nog nooit zo groot door het verbruik van fossiele brandstoffen (uitstoot
broeikasgas CO₂), consumeren van (veel) vlees en melk (uitstoot broeikasgas methaan
door veeteelt) en het kappen van regenwouden (verdwijnen van de ‘groene longen’ van
onze aarde).
Door menselijke activiteiten verandert dus de samenstelling van de atmosfeer. De
concentratie broeikasgassen in de atmosfeer wordt hoger en versterkt daarmee het
broeikaseffect, waardoor de gemiddelde oppervlaktetemperatuur van de aarde stijgt.

Te hanteren begrippen

de klimaatverandering, de opwarming van de aarde, de fossiele brandstof, consumeren,
de ontbossing, het broeikasgas, het broeikaseffect

MIA

Gevolgen klimaatverandering:
Het versneld smelten van gletsjers en poolijs zorgt voor een stijging van de zeespiegel.
Door de opwarming van de aarde zet zeewater uit, wat ook leidt tot een stijging van de
zeespiegel.
Er komen vaker extreme weersomstandigheden voor, zoals hevige (hagel)buien,
onweer, hittegolven, droogtes en soms krachtigere of langere orkaanseizoenen. Er
ontstaan grotere verschillen tussen droge periodes en periodes met veel neerslag.
Klimaat- en landschapszones verschuiven.
Al deze gevolgen dragen andere gevolgen met zich mee: overstromingen,
klimaatvluchtelingen, veranderingen in landbouw, verspreiding van ziekten en insecten

Voorbeelden

Verschuiving klimaat- en landschapszones:
• Gebieden die nu al vrij droog zijn, verwoestijnen.
• In koude gebieden verdwijnt sneeuw en ijs sneller, waardoor de toendra verandert
    en sommige planten en dieren verdwijnen.
• Sommige boeren in het zuiden van Frankrijk schakelen over van wijnteelt naar
    olijventeelt (beter tegen hitte en droogte bestand). In België komen er jaarlijks
    wijntelers bij.

MIA

Duurzame aanpak:
nationale en internationale samenwerking
energietransitie: van fossiele energiebronnen naar duurzame energiebronnen
energiebesparing
klimaatadaptatie
natuurherstel en -bescherming

MIA

Relatie:
Tropisch klimaat: gebied tussen de Kreeftskeerkring en de Steenbokskeerkring. Hier
staat de zon het hele jaar hoog aan de hemel. Kenmerken: warm, vaak vochtig, met
kleine temperatuurverschillen gedurende het jaar
Gematigd klimaat: gebied tussen de keerkringen en de poolcirkels. De zon staat hier
lager aan de hemel dan in de tropen en er zijn duidelijke seizoenen. Kenmerken: milde
tot koude winters, warme tot zachte zomers, neerslag verspreid over het jaar.
Polair klimaat: gebied binnen de poolcirkels. De zon komt in de winter soms helemaal
niet op (poolnacht) en gaat in de zomer niet onder (middernachtzon). Kenmerken: zeer
koud, weinig neerslag, vaak sneeuw of ijs

Voorbeelden

Tropisch klimaat:
regenwouden in het Amazonegebied, Congo, Zuidoost-Azië
Gematigd klimaat:
België (gematigd zeeklimaat), Nederland, Verenigde Staten, delen van China
Polair klimaat:
Antarctica, Noordpoolgebied, delen van Siberië en Groenland

MIA

Een vegetatietype:
Een indeling van natuurlijke plantengroei op basis van de soorten planten die er
voorkomen, hun structuur en hoe ze aangepast zijn aan hun omgeving.

Relatie:
Klimaat bepaalt welke planten kunnen groeien.
Vegetatie weerspiegelt het klimaat van een gebied.
Veranderingen in klimaat kunnen leiden tot verschuivingen in vegetatietypes.

Te hanteren begrippen

het vegetatietype, de toendra, het tropisch regenwoud, de savanne, het loofbos, het
gemengd bos, het mos, het korstmos

Voorbeelden

• Leo ontwerpt en presenteert een model van een duurzame stad waarin de zon en
    de wind worden gebruikt om energie op te wekken. Hij legt uit hoe deze
    technologieën van zonne- en windenergie bijdragen aan het verminderen van
    broeikasgassen en klimaatverandering.
• Ellen maakt grafieken en tabellen waarin ze het energieverbruik van fossiele
    brandstoffen vergelijkt met dat van hernieuwbare energiebronnen. Ze berekent
    hoeveel CO₂-uitstoot bespaard kan worden door zonnepanelen of windmolens te
    gebruiken. Tijdens de presentatie legt ze uit hoe deze reductie helpt om de
    opwarming van de aarde tegen te gaan.

Te hanteren begrippen

de dag, de nacht, licht, donker, de zon

MIA

De beweging:
de richting: in tegenwijzerzin (van west naar oost, gezien vanaf de noordpool)

Illustreren:
door gebruik van een globe (wereldbol)

Te hanteren begrippen

de aarde, de wereldbol, de aarde draait

MIA

Herkennen:
De zon is rond en geeft licht en warmte.
De sterren zien we als lichtjes aan de hemel.
De maan zien we niet altijd in dezelfde vorm.
De zon en maan zien we niet altijd op dezelfde plaats.

Te hanteren begrippen

de ster, de maan

Voorbeelden

• In de herfst verzamelt Georges kleurrijke blaadjes uit de schooltuin.
• De kerselaar staat volop in bloei. “Dat komt omdat het lente is”, meent Jetje.

MIA

Kenmerken van seizoenen:
de lente:
      De dagen worden langer.
      Het wordt warmer.
      Bomen en bloemen beginnen te groeien.
      Veel dieren krijgen jongen.
de zomer:
      De dagen zijn het langst.
      Het is vaak warm of heet.
      Veel mensen gaan vaak op vakantie.
      Planten groeien snel.
de herfst:
      De dagen worden korter.
      Het wordt kouder.
      Bladeren vallen van de bomen.
      Er is vaak wind en regen.
de winter:
      De dagen zijn het kortst.
      Het is vaak koud, soms is er sneeuw of ijs.
      Veel bomen zijn kaal.
      Sommige dieren houden een winterslaap.

Te hanteren begrippen

de lente, de zomer, de herfst, de winter, het seizoen

MIA

Ontstaan dag en nacht:
Een dag duurt 24u omdat de aarde in 24u rond haar as draait.
Ritme van dag en nacht: De kant van de aarde die naar de zon is gekeerd ontvangt het
licht, daar is het dus dag. De andere kant ontvangt geen licht, daar is het nacht.

MIA

Ritme van seizoenen:
De aarde draait om de zon. Daardoor verandert het weer in de loop van het jaar. Dat
noemen we seizoenen. Elk (meteorologisch) seizoen begint op een vaste datum. Na drie
maanden begint het volgende seizoen weer.
Lente: begint op 21 maart
Zomer: begint op 21 juni
Herfst: begint 21 september
Winter: begint op 21 december

Te hanteren begrippen

De lente: begint op 21 maart, de zomer: begint op 21 juni, de herfst: begint op 21
september, de winter: begint op 21 december

MIA

Omwenteling:
De aarde draait in ongeveer 365 dagen (een jaar) rond de zon.

MIA

Tijdsindeling:
Van een dag: De aarde draait in één dag rond haar as van west naar oost (gezien vanaf
de noordpool), waardoor we de zon zien opgaan in het oosten en ondergaan in het
westen)
Van een jaar: De beweging van de aarde rond de zon duurt een jaar.

MIA

Tijdzones:
De aarde is verdeeld in 24 tijdzones (stroken op de globe waar het overal hetzelfde
tijdstip is).
In elke tijdzone is het 1 uur vroeger of later dan in de volgende.
Hoe westelijker we ons verplaatsen ten opzichte van de nulmeridiaan hoe vroeger het
wordt.
Hoe oostelijker we ons verplaatsen ten opzichte van de nulmeridiaan hoe later het
wordt.

Te hanteren begrippen

de tijdzone, de nulmeridiaan

Voorbeelden

Tijdzones:
• Als het in de winter in België 12 uur 's middags is, is het in Japan al avond, namelijk
    het is er 20.00 uur.
• Mia gaat naar New York. Als het bij ons 12.00 uur is, dan is het in New York nog
    maar 06.00 uur.

MIA

De seizoenen:
Worden bepaald door de baan die de aarde volgt rond de zon (in 1 jaar tijd) en de
schuine stand van de as van de aarde.
Als de noordelijke helft van de aarde (het noordelijk halfrond) meer naar de zon helt,
ontvangt die helft meer zonlicht en is het bij ons warmer (vanaf de lente tot en met de
zomer).
Vanaf de herfst tot en met de winter helt het noordelijk halfrond weg van de zon en
ontvangt zo minder zonlicht en is het bij ons kouder.

MIA

Een schrikkeljaar:
Om de vier jaar wordt er één dag toegevoegd omdat de aarde iets meer dan 365 dagen
nodig heeft om rond de zon te draaien.

Te hanteren begrippen

het schrikkeljaar

MIA

De omwenteling:
De maan heeft ongeveer een maand nodig om één keer rond de aarde te draaien.
De maan draait om de aarde en doordat we de maan steeds vanuit een andere hoek
zien, lijken haar vormen te veranderen, dit noemen we de maanfases: soms zien we de
hele maan (volle maan) en soms helemaal niet (nieuwe maan).

Te hanteren begrippen

de omwenteling, de volle maan, de nieuwe maan

MIA

Tijdsindelingen:
• De aarde draait om haar as in 24 uren van west naar oost, gezien vanaf de
    noordpool (tegenwijzerzin): een dag.
• De maan draait rond de aarde in 27,3 dagen.
• De aarde draait in tegenwijzerzin rond de zon in 365 dagen en 6 uur: een jaar.
• De schuine stand van de aarde in combinatie met de omwenteling om de zon
    veroorzaakt de seizoenen.

MIA

Maanfasen:
• 4 maanfasen: nieuwe maan (je ziet de maan bijna niet), eerste kwartier (je ziet de
    “rechterhelft” van de verlichte kant), volle maan (je ziet de hele verlichte maan),
    laatste kwartier (je ziet de “linkerhelft” van de verlichte kant)
    Ontstaan: De maan draait rond de aarde, de zon verlicht altijd één kant van de
    maan, afhankelijk van waar de maan staat ten opzichte van de aarde en de zon zien
    we een ander stukje van het verlichte deel.
    Duur: De volledige maancyclus duurt ongeveer 29,5 dagen, elke fase duurt
    ongeveer een week.

Eclipsen:
• Maansverduistering/maaneclips: Als de aarde tussen de zon en de maan staat, de
    aarde blokkeert het zonlicht, waardoor de maan donker wordt of roodachtig kleurt.
    Je ziet dit alleen als het volle maan is.
    Zonsverduistering/zoneclips: Als de maan tussen de zon en de aarde staat, de maan
    blokkeert het zonlicht, waardoor het donkerder wordt overdag. Je ziet dit alleen als
    het nieuwe maan is.

Te hanteren begrippen

de maanfase, de nieuwe maan, het eerste kwartier, de volle maan, het laatste kwartier,
de maancyclus, de zonsverduistering, de maansverduistering

MIA

De getijden:
• De zwaartekracht van de maan trekt aan het water op aarde. Daardoor stijgt en
    daalt het water aan de kust, wat we de getijden noemen, met eb en vloed.
• springtij: Bij volle maan en nieuwe maan staan de zon, de aarde en de maan
    ongeveer op één lijn. Hierdoor versterken de zwaartekracht van de maan en de zon
    elkaar, wat leidt tot springtij.

Te hanteren begrippen

eb, vloed, laagwater, hoogwater, de getijden, het springtij

MIA

Invloeden:
• Getijden (eb en vloed) worden beïnvloed door de maanstand.
• Andere invloeden

Voorbeelden

Andere invloeden:
• Dieren en planten reageren soms op het licht van de maan.
• Tijd en kalenders in sommige culturen zijn gebaseerd op de maan.
• Sommige mensen geloven dat de maan invloed heeft op slaap of gedrag, maar dat
    is niet wetenschappelijk bewezen.

MIA

Een ster:
Is een grote, hete bol van gas die licht en warmte uitstraalt.
Onze zon is een ster.
’s Nachts zie je veel sterren aan de hemel.

MIA

Zonnestelsel:
De zon: als middelpunt van het zonnestelsel, een ster die licht en warmte afgeeft
De planeten: die rond de zon draaien
Andere hemellichamen die rond de zon draaien (kometen, asteroïden)

Te hanteren begrippen

het zonnestelsel, de komeet, de asteroïde

MIA

De planeten:
De 8 planeten in ons zonnestelsel draaien om de zon.
Elke planeet is anders. Sommige zijn klein en rotsachtig (zoals Aarde en Mars), andere
zijn groot en gasachtig (zoals Jupiter en Saturnus). De aarde is de enige planeet waar er
leven is.

Te hanteren begrippen

de planeet, Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus

MIA

Het planetenstelsel:
Een planetenstelsel is een groep planeten die rond een ster draaien.
Ons zonnestelsel is dus één voorbeeld van een planetenstelsel.
In het heelal zijn er miljarden andere sterren en veel daarvan hebben ook hun eigen
planetenstelsel.

Te hanteren begrippen

de ster, het planetenstelsel, het zonnestelsel

MIA

De relatie:
• Een ster is een lichtgevende gasbol. Er zijn miljarden sterren in het heelal.
• Een planetenstelsel is een ster met planeten eromheen. Veel sterren hebben een
    planetenstelsel.
• Het zonnestelsel is ons eigen planetenstelsel, met de zon in het midden.

Te hanteren begrippen

het planetenstelsel, het zonnestelsel, het heelal

Voorbeelden

• Laya koppelt het trekgedrag van vogels aan de kennis van de seizoenen.
• Tijdens een kringgesprek over de dagelijkse routine gebruikt Linus de zon om zijn
    dag te beschrijven: "Als de zon opkomt, sta ik op. Als de zon ondergaat, ga ik
    slapen."

MIA

Ruimtelijke inrichting:
• kamer
• een buitenruimte

MIA

Ruimtelijke inrichting:
in vertrouwde ruimtes

Voorbeelden

Ruimtelijke inrichting:
opruimen

MIA

Weergeven:
via tekening

MIA

Toepassen:
• in verkende ruimte
• in verkleinde ruimte

MIA

Beschrijven:
vanuit het geheugen / vanuit mentaal standpunt

MIA

Weergeven:
• via tekening of schets
• via foto

MIA

Oriëntatie:
Met een kompas kun je een kaart goed oriënteren: je draait de kaart zodat het
noorden op de kaart overeenkomt met het echte noorden.

Te hanteren begrippen

het kompas, het oosten (O), het noorden (N), het westen (W), het zuiden (Z)

MIA

Oriënteren:
met behulp van een kompas

MIA

Afgebeeld worden:
op een foto, tekening, plattegrond (2D)
met een verkleinde ruimte (3D)

Te hanteren begrippen

de werkelijkheid, de afbeelding, verkleind, de ruimte

MIA

Maken:
rekening houden met verhoudingen (op zicht)

MIA

Maken:
een plattegrond als afdruk van maquette
rekening houden met verhoudingen (op zicht)

Te hanteren begrippen

de luchtfoto, het satellietbeeld

MIA

De schaal:
als verhouding tussen de werkelijkheid en een verkleinde afbeelding
breukschaal
lijnschaal

Te hanteren begrippen

de schaal, de werkelijke afstand, de verhouding

MIA

Interpreteren:
• werkelijke afstanden tussen locaties berekenen
• de grootte van objecten op de kaart schatten
• de schaalfactor omzetten in een bruikbare eenheid

MIA

Symbolen/pictogrammen:
met betrekking tot de ruimtelijke oriëntatie

Duiden:
• op een plattegrond van een vertrouwde en verkende ruimte
• in de klas
• op het schooldomein

Te hanteren begrippen

de plattegrond, het symbool, het pictogram

Voorbeelden

Symbolen op een plattegrond:
Voetstappen in een bepaalde richting, rood kruis of stopteken, WC-symbool
Pictogrammen in de klas en op het schooldomein:
Uitgang, WC, pijl naar links of rechts, pictogrammen in de klas met aanduiding van de
hoek

MIA

Legende:
functie: legt uit wat de kleuren, symbolen of tekens op een plattegrond of afbeelding
betekenen

Te hanteren begrippen

de legende

MIA

Interpreteren:
herkenning van objecten en locaties van een vertrouwde en verkende ruimte

Voorbeelden

Bij het bekijken van een kaart van een speelplein herkent Colette de schommel door
naar het symbool van een schommel in de legende te kijken.

Voorbeelden

• Felix maakt een legende bij zijn tekening.
• Jonas maakt een eenvoudige legende bij de plattegrond van zijn huis

MIA

Duiden:
• Symbolen op de kaart vertegenwoordigen iets in de ‘echte wereld’
    (symboliseren): rivier, weg, spoorweg, kerk, brug, bos
• Een kaart is een vereenvoudigde voorstelling van de werkelijkheid
    (generaliseren)

Te hanteren begrippen

de rivier, de weg, de spoorweg, de kerk, de brug, het bos

Voorbeelden

Symboliseren:
een blauwe lijn = rivier, een zwart lijntje = weg, een boom-symbool = bos, een kruis =
kerk
Generaliseren:
een heel groot bos wordt gewoon een groen vlak, huizen worden kleine blokjes, een
stad wordt een grijze vlek

MIA

Interpreteren:
om locaties te identificeren
om routes te plannen

MIA

Kaarten:
analoge en digitale kaarten
geografische kaarten en plattegronden

Te hanteren begrippen

de kaart

MIA

Herkennen:
op een kaart met een noordpijl

Te hanteren begrippen

de noordpijl

MIA

Register en vakcoördinaten:
Een kaart of rooster wordt verdeeld in vakken met letters (horizontaal) en cijfers
(verticaal). Elk vak heeft een coördinaat dat bestaat uit een letter en een cijfer.

Te hanteren begrippen

het register, het coördinaat

MIA

Kaart:
analoge en digitale kaarten
geografische kaarten en plattegronden

Lezen:
met gebruik van register en vakcoördinaten
met oriëntatie naar het noorden met behulp van een kompas

MIA

Kaart:
analoge en digitale kaarten
• geografische kaarten
• plattegronden
• atlas

MIA

Kaarten:
analoge en digitale kaarten

Informatie:
natuurkundige kaarten: tonen natuurlijke kenmerken van het landschap
staatkundige kaarten: tonen grenzen, landen, steden, wegen
thematische kaarten: klimaatkaart, bevolkingskaart, vegetatiekaart, toeristische
kaart (plattegrond, stadsplan), historische kaart

MIA

Kaart:
analoge en digitale kaarten
• staatkundige kaarten
• natuurkundige kaarten
• thematische kaarten
• plattegronden
• atlas

Lezen:
met gebruik van register, vakcoördinaten en schaal
met oriëntatie naar het noorden met behulp van een kompas

MIA

Kaart:
analoge en digitale kaarten
• staatkundige kaarten
• natuurkundige kaarten
• thematische kaarten
• plattegronden
• atlas

Voorbeelden

• Sézanne wil laten zien hoe groot het Romeinse Rijk was, dus kiest zij een
    geschikte historische kaart (=thematische kaart).
• Yannick wil de mediterrane klimaatzone tonen en kiest daarom een klimaatkaart
    (=thematische kaart).

MIA

Cartografische technieken:
• Generaliseren
• Symboliseren
• Oriënteren
• Schaal aanbrengen

Voorbeelden

Cartografische technieken:
Een plattegrond van de speelplaats tekenen (generaliseren van de werkelijkheid) met
zelfontworpen legende die de symbolen op de kaart verduidelijkt (symboliseren),
met duiding van pijl met noordrichting (oriënteren) en met weergave van de schaal.

MIA

Reflecteren:
• Verandering van de kaarten (tijd en ruimte)
• Wereldbeeld op basis van verschillende weergaven van de wereld
• Oorlogen hebben een invloed op de kaarten.

MIA

Richtingsaanwijzingen:
opzij, vooruit, achteruit, hoger, lager, omhoog, omlaag

Te hanteren begrippen

vooruit, achteruit, hoger, lager, omhoog, omlaag, naar boven, naar beneden

Te hanteren begrippen

naar mij toe, van mij weg, recht naar, schuin naar, opzij, midden, links, rechts

MIA

Herkennen:
• in de werkelijke vertrouwde ruimte
• in de werkelijk verkende ruimte

Voorbeelden

Positie:
Ik sta naast de kast; Ik sta achteraan in de turnzaal.
Afstand:
Ik sta ver van de juf; Ik sta dicht bij het boekenrek met de strips.
Kijkrichting:
Ik zie de boom als ik naar buiten kijk; Als ik in de richting van de deur kijk, zie ik de
kapstokken.

MIA

Zich oriënteren:
in de werkelijke vertrouwde ruimte
in de werkelijk verkende ruimte
door rekening te houden met:
• positie
• afstand
• kijkrichting

Voorbeelden

Maja speelt in een grote turnzaal en wil terug naar de plek waar ze haar drinkbeker
heeft achtergelaten. Ze staat bij een grote blauwe mat (positie) en herinnert zich dat
haar drinkbeker dichtbij de klimmuur staat (afstand). Ze kijkt om zich heen
(kijkrichting) en ziet de klimmuur aan de andere kant van de zaal. Door zich om te
draaien en naar de klimmuur toe te lopen, kan ze haar drinkbeker weer terugvinden.

MIA

Geografische hulpmiddelen:
• plattegrond

Zich oriënteren:
De plattegrond oriënteren (richten) op basis van herkenningspunten in de werkelijke
ruimte.

MIA

Geografische hulpmiddelen:
• plattegrond
• kaarten
• satellietbeelden
• kompas
• de zonnestand

Zich oriënteren:
• op basis van plattegrond of kaart, gericht op basis van herkenningspunten in de
    werkelijke ruimte en met een kompas of zonnestand
• zonder kaart op basis van kompas of zonnestand

MIA

Digitaal hulpmiddel:
• routeplanner
• navigatiesystemen
• online kaartendiensten
• kompasapp

Voorbeelden

• Bram gebruikt een kaart van een natuurgebied om locaties van verschillende
    biotopen te vinden. Hij gebruikt de schaal om de afstand tussen het bos en de
    vijver te schatten en de legende om te zien waar specifieke soorten planten of
    dieren zich bevinden.
• In de bibliotheek herkent Stijn wat hij ziet in een bepaalde kijkrichting: "Ik zie de
    prentenboeken als ik naar de rechterkast kijk."

MIA

De functie:
• richting bepalen: Het kompas wijst altijd naar het magnetisch noorden. Zo weet
    je waar noord, oost, zuid en west zijn.
    navigeren: Wandelaars, fietsers, zeilers en avonturiers gebruiken een kompas
    om de juiste weg te vinden. Ook handig als je geen GPS of kaart hebt.
    kaarten juist gebruiken: Met een kompas kun je een kaart goed oriënteren: je
    draait de kaart zodat het noorden op de kaart overeenkomt met het echte
    noorden.

Het gebruik:
• Leg het kompas plat in je hand of op de grond. Wacht tot de naald stilligt. De
    rode kant van de naald wijst naar het noorden. Draai jezelf of de kaart zodat het
    noorden op de kaart overeenkomt met het noorden van het kompas. Nu weet je
    waar de andere richtingen zijn:
    rechts van het noorden is het oosten
    links van het noorden is het westen
    achter je is het zuiden

Te hanteren begrippen

het kompas, zich oriënteren, de richting bepalen, het noorden, het oosten, het
zuiden, het westen

MIA

De windrichting:
De windrichting vertelt vanwaar de wind komt.
Instrumenten:
• vlaggen
• bomen
• rook
• windvaan

Te hanteren begrippen

de windvaan

MIA

Instrumenten:
de anemometer

Te hanteren begrippen

de anemometer, de windsnelheid

MIA

Schaal van Beaufort:
De Beaufortschaal is een schaal van 0 tot 12 die de kracht van de wind beschrijft.

Te hanteren begrippen

windstil, de zwakke wind, de matige wind, de krachtige wind, stormachtig, de storm

MIA

Weerinstrumenten:
gebruik en functie van de thermometer: Een instrument om te meten hoe warm of
koud het is. Je leest de temperatuur af in graden Celsius (°C).

Te hanteren begrippen

de thermometer

MIA

Weerinstrumenten:
gebruik en functie van de pluviometer: een meetinstrument om te meten hoeveel
regen er valt. Je zet het buiten en na de regen kijk je hoeveel mm water erin zit.

Te hanteren begrippen

de pluviometer

MIA

Weerinstrumenten:
gebruik en functie van de schaal van octa’s om de bewolkingsgraad te bepalen: Hoe
gebruik je de schaal?
Kijk naar de hemel door een kijkvenster dat in acht gelijke delen is verdeeld.
Schat hoeveel van die acht delen bedekt zijn met wolken.
Noteer het aantal octa’s dat overeenkomt met de hoeveelheid bewolking.

Voorbeelden

Schaal van octa’s:
• 0 octa: heldere hemel
• 4 octa: halfbewolkt
• 8 octa: volledig bewolkt

MIA

Weerinstrumenten:
gebruik en functie van de barometer: Een instrument om te meten hoe zwaar de
lucht is (luchtdruk). Zo kun je voorspellen of het mooi of slecht weer wordt. Lage
druk is kans op regen, hoge druk is vaak droog weer.

Te hanteren begrippen

de barometer

MIA

Meteorologische waarnemingen:
de bewolkingsgraad: gebruik van schaal van octa

MIA

Meteorologische waarnemingen:
de bewolkingsgraad: gebruik van schaal van octa
de temperatuur: gebruik van de thermometer
de windrichting: gebruik van het kompas of de zonnestand, bomen, vlaggen, rook,
windvaan

MIA

Meteorologische waarnemingen:
de bewolkingsgraad: gebruik van schaal van octa
de temperatuur: gebruik van de thermometer
de neerslaghoeveelheid: gebruik van pluviometer
de windrichting: gebruik van het kompas of de zonnestand, bomen, vlaggen, rook,
windvaan
de windsnelheid: gebruik van anemometer

MIA

Meteorologische waarnemingen:
de bewolkingsgraad: gebruik van schaal van octa
de temperatuur : gebruik van de thermometer
de neerslaghoeveelheid: gebruik van pluviometer
de windrichting: gebruik van het kompas of de zonnestand, bomen, vlaggen, rook,
windvaan
de windsnelheid: gebruik van anemometer
de windkracht: gebruik van de schaal van Beaufort
de luchtdruk: gebruik van de barometer

MIA

Weersvoorspelling:
• Temperatuur
• Windrichting
• Neerslag
• Bewolking

Te hanteren begrippen

de weersvoorspelling

MIA

Meteorologische waarnemingen:
de weersvoorspelling
de eigen waarneming

MIA

Klimatogrammen:
gebruik en functie van klimatogrammen: Klimatogrammen zijn aardrijkskundige
staafdiagrammen en lijngrafieken die het gemiddelde weer van een plaats over een
jaar tonen. Ze geven meestal twee dingen weer: temperatuur (in °C) met een lijn,
neerslag (in mm) met blauwe staafjes.
Wat leer je uit een klimatogram?
    hoe warm of koud het is in elke maand.
    in welke maanden het veel of weinig regent.
    of een gebied een droog of nat klimaat heeft.
Een klimatogram helpt je om het klimaat van een land of streek te begrijpen.

Te hanteren begrippen

het klimatogram, het staafdiagram, de lijngrafiek

MIA

Voorstelling:
• een schematische weergave van menselijke aspecten
• een schematische voorstelling van natuurlijke aspecten

MIA

Schets:
• een schematische weergave van menselijke aspecten
• een schematische voorstelling van natuurlijke aspecten

Voorbeelden

Oplossingen:
Probleem: We vallen over de auto’s die op de grond liggen. Oplossing: we leggen de
auto’s in een opbergdoos.
Probleem: Er is geen plaats in de klas om in een lange rij rond te stappen. Oplossing: we
schuiven enkele tafels en stoelen opzij.
Probleem: Er zijn twee plaatsen tekort aan tafel. Oplossing: we plaatsen er een tafel bij.
Probleem: De deur kan niet open. Oplossing: we verplaatsen de doos die ervoor stond.

MIA

Illustreren:
gebruik van ruimtelijke begrippen
oorzaak – gevolg redeneringen

MIA

Actuele ruimtelijke problemen:
relatieve meting
• afstanden vergelijken
• richtingen aangeven
• hoogte vergelijken
• plaatsbepaling

Beschrijven:
gebruik van ruimtelijke begrippen

Te hanteren begrippen

de plaats, vergelijken, de afstand, de richting, de hoogte, bedenken, de oplossing

Voorbeelden

Afstanden vergelijken:
Is de zandbak dichterbij dan de glijbaan?
Richtingen aangeven:
De boom staat achter het schoolgebouw.
Hoogte vergelijken:
Welke toren is hoger, die van jou of die van je vriend?
Plaatsbepaling:
Waar is de zon als we buiten spelen? Boven ons of achter de bomen?

MIA

Aardrijkskundige vragen:
Vragen in verband met:
• ruimtelijke posities (Wat is het? Waar ligt het?)
• relaties (Waarom ligt het daar?)
• Contrasten

Voorbeelden

Aardrijkskundige vragen:
• ruimtelijke positie: "Waar ligt het station?"
• relaties: "Waarom ligt het station in het midden van de stad?”
• contrast: "Waarom zijn de huizen in de stad hoger dan in het dorp?"

MIA

Aardrijkskundige vragen:
Vragen in verband met:
• ruimtelijke posities (Wat is het? Waar ligt het?)
• relaties (Waarom ligt het daar?)
• contrasten
• interactie op verschillende schalen: Wat ergens gebeurt, kan invloed hebben op
    andere plaatsen (lokaal, regionaal, wereldwijd).

Voorbeelden

Interactie op verschillende schalen:
• Waarom eten wij bananen die uit een ander land komen?
• Wat gebeurt er als er in een ander land oorlog is?

MIA

Aardrijkskundige vragen:
Vragen in verband met:
• ruimtelijke posities (Wat is het? Waar ligt het?)
• relaties (Waarom ligt het daar?)
• contrasten
• interactie op verschillende schalen
• verandering in de tijd, inclusief de toekomst (Hoe verandert dat?)

Voorbeelden

Aardrijkskundige vragen:
• verandering in de tijd: een foto van het dorpsplein van vroeger en een foto van nu:
    Waarom zijn er nu verkeerslichten en vroeger niet?
• verandering in de tijd, inclusief de toekomst: De leerlingen bekijken drie beelden of
    tekeningen van de schoolstraat van vroeger (50 jaar geleden), de schoolstraat van
    nu, fantasierijke voorstelling van de schoolstraat in de toekomst: Wat zou er in de
    toekomst kunnen bijkomen of verdwijnen? Hoe zal ons vervoer er in de toekomst
    uitzien?

MIA

Aardrijkskundige vragen:
Wat zijn de voor- en nadelen?
Wat zijn de gevolgen?
Wat zie je als je in- en uitzoomt?
Wat zijn de behoeften van de verschillende participanten?
Hoe beïnvloedt dit de duurzaamheid?

Te hanteren begrippen

het voordeel, het nadeel, het gevolg, de behoefte, de duurzaamheid, het perspectief

Voorbeelden

Aardrijskundige vragen:
stel je voor: Er komt een nieuwe koekjesfabriek aan de rand van de stad. Waarom daar?
de fabriekseigenaar: “Aan de rand van de stad is de grond goedkoper en er is veel
plaats. Dat is goed voor mijn bedrijf.”
de buurtbewoners: “We willen geen lawaai of vrachtwagens in onze straat. Maar
misschien brengt het wel werkgelegenheid.”
de stad: “We willen de stad leefbaar houden. Industrie hoort niet in het centrum.”
de milieuorganisatie: “Is er gedacht aan duurzame energie en afvalverwerking? Wat met
de natuur in de buurt?”

Voorbeelden

Aardrijkskundige vragen:
• thema: toerisme aan de kust
    Wat vinden bewoners, toeristen en winkeliers belangrijk aan de Belgische kust?
    Sociaal (rust), economisch (inkomsten), cultureel (tradities).
• thema: verkeer en mobiliteit
    Waarom willen sommige mensen meer fietspaden en anderen meer
    parkeerplaatsen? Sociaal (veiligheid), economisch (winkels bereikbaar), ecologisch
    (minder auto's)

MIA

Herkennen:
• in de klas
• op de speelplaats

Voorbeelden

• Emma ruimt op in de klas.
• Liam duwt niet in de rij.

MIA

Illustreren:
• in de klas
• op school

Te hanteren begrippen

de afspraak, de regel, samen, delen

MIA

Afspraken en regels voor het samenleven:
• klasafspraken en –regels
• schoolafspraken en –regels
• spelafspraken en –regels

Voorbeelden

Belang van afspraken en regels:
om elkaar niet te storen tijdens het werken, omwille van veiligheidsredenen, om samen te
leven, om ruzies te voorkomen, zodat iedereen weet wat er van hem verwacht wordt,
omdat deze aansluiten op onze waarden en normen

MIA

Afspraken en regels voor het samenleven:
• in het eigen gezin
• in groepen waar kinderen tijdens hun vrije tijd aan participeren
• in de samenleving

MIA

Rechten en plichten:
• Een recht is iets wat je mag doen of krijgt.
• Een plicht is iets wat je moet doen voor anderen of voor jezelf.

Voorbeelden

Rechten en plichten:
verkeersregels, schoolregels

Te hanteren begrippen

de rechten, de plichten

MIA

Rechten en plichten:
• Rechten geven vrijheid om dingen te doen, plichten zorgen ervoor dat iedereen goed
    met elkaar omgaat.
• We hebben rechten maar we moeten ook plichten vervullen om samen te kunnen
    werken.
• rechten: vrijheid van meningsuiting, recht op veiligheid, recht op privacy, recht op
    gelijkwaardige behandeling
• plichten: respecteren van regels, verantwoordelijk omgaan met materialen en de
    omgeving

Te hanteren begrippen

de vrijheid, de veiligheid, de privacy

MIA

Rechten en plichten:
• Rechten en plichten horen samen. Je hebt het recht om gehoord te worden maar je
    hebt ook de plicht om anderen te respecteren.
• In een klas of maatschappij kunnen we pas echt samen werken als iedereen zijn
    rechten en plichten begrijpt en naleeft.

Te hanteren begrippen

het respect, de verantwoordelijkheid

Voorbeelden

Didier heeft het recht om boeken te lenen in de bibliotheek maar heeft de plicht om ze op
tijd terug te brengen.

MIA

Rechten en plichten:
• rechten: vrijheid van meningsuiting, vrijheid van religie, recht op gelijke behandeling,
    stemrecht, persvrijheid, recht op privacy, eerlijke rechtsgang
• plichten: respecteren van de wetten, participatie aan verkiezingen, betalen van
    belastingen
• Rechten en plichten zijn opgenomen in de (grond)wet.

Te hanteren begrippen

de vrije meningsuiting, de (grond)wet, de democratie, de samenleving, de participatie

MIA

Herkennen:
in de klas- en schoolcontext

Inspraak/ overleg:
• mogen inbrengen wat ze willen of vinden
• samen kiezen helpt om de betrokkenheid te verhogen

Voorbeelden

• Farah kiest samen met de klas een liedje om te zingen in de kring.
• Imane beslist samen met de anderen welke spelhoek geopend wordt.

MIA

Illustreren:
in klas- en schoolcontext

Inspraak en overleg:
• Inspraak en overleg betekent dat iedereen zijn mening mag geven en mee mag
    denken.
• Samen praten over ideeën helpt om eerlijke en duidelijke afspraken te maken die
    voor iedereen goed werken.
• Op basis van stemmen kan een beslissing genomen worden.

Te hanteren begrippen

de mening, het idee, samen praten, de kring, stemmen, het overleg

Voorbeelden

• Frederique geeft zijn mening tijdens een klasgesprek. Zo weet iedereen wat hij denkt.
• In de kleuterklas van Hira wordt via klassikaal stemmen beslist hoe ze het thema vorm
    gaan geven.

MIA

Illustreren:
• belang van inspraak en overleg: Iedereen heeft het recht om zijn of haar mening te
    geven en mee te denken over beslissingen die invloed hebben op een groep.

Principe:
• Beslissingen worden genomen op basis van overleg en respect voor verschillende
    meningen.
• In een democratie werken we samen om beslissingen te nemen.

Te hanteren begrippen

de inspraak, de meerderheid, de minderheid

MIA

Illustreren:
binnen klas- en schoolcontext

Principe:
medezeggenschap

Voorbeelden

Madeleine legt uit dat in de klasstemming iedereen een stem mag uitbrengen om te
bepalen wie de groepsleider wordt voor het groepswerk.

MIA

Functie:
Niet iedereen kan deelnemen aan overleg. Daarom worden via verkiezingen
vertegenwoordigers gekozen.

Te hanteren begrippen

de verkiezingen, de kandidaat, kiezen

Voorbeelden

Madeleine legt uit dat in de klasstemming iedereen een stem mag uitbrengen om te
bepalen wie de vertegenwoordiger wordt in de leerlingenraad.

MIA

Democratische verkiezingen:
• op niveau van de school: kandidaten en verkiezingen van de leerlingenraad
• op niveau van de samenleving: Democratie maakt gebruik van regelmatige, vrije en
    eerlijke verkiezingen waarin burgers kunnen stemmen op kandidaten of partijen. Dit
    stelt hen in staat om hun voorkeuren te uiten en invloed uit te oefenen op het beleid.

Principes:
• Iedereen mag stemmen.
• De kiezers stemmen vrij en in het geheim.
• Elke stem telt even zwaar.
• Regelmatige en eerlijke verkiezingen zorgen ervoor dat vertegenwoordigers de
    wensen van de kiezer uitvoeren.
• De verkozen personen nemen beslissingen voor anderen (vertegenwoordiging).

Te hanteren begrippen

de democratie, de kiezer, de stem, de vertegenwoordiger, de vertegenwoordiging, de
eerlijkheid, het geheim, de gelijkheid, de politieke partij, het stemrecht, de stemplicht, de
opkomstplicht, de macht, de campagne, de meerderheid, de minderheid

Voorbeelden

• Niels legt uit dat bij de verkiezingen voor de leerlingenraad elke klas één
    vertegenwoordiger kiest door middel van stemming zodat iedereen een eerlijke kans
    krijgt om mee te beslissen.
• Tine beschrijft hoe na het stemmen alle stemmen worden geteld en de kandidaat met
    de meeste stemmen wordt gekozen, wat een belangrijk principe is in democratische
    verkiezingen.

MIA

Democratische rechtsstaat:
In een democratie heeft het volk de macht. Burgers kiezen via verkiezingen hun
vertegenwoordigers. Deze vertegenwoordigers nemen beslissingen in naam van het volk.

MIA

Herkennen:
in bestudeerde samenlevingen uit het verleden

Te hanteren begrippen

de verkiezingen, de vertegenwoordiging, de macht, de rechten, de plichten, de regel, de
afspraak, de gelijkheid

Voorbeelden

In bestudeerde samenlevingen:
• Stemmen in het oude Athene
• Wetten in het Romeinse Rijk
• Stadsrechten voor burgers in middeleeuwse steden; de Keure van Kortenberg

Voorbeelden

Andere bestuursvormen:
• dictatuur: Eén persoon of een zeer kleine groep heeft de macht. De bevolking mag
    niet mee beslissen of kritiek geven.
• absolute monarchie: Een koning of koningin heeft alle macht.
• theocratie: Het land wordt bestuurd op basis van religieuze regels en door religieuze
    leiders.

MIA

Analyseren:
• macht
• inspraak
• vrijheden
• rechten
• gelijkwaardigheid

MIA

Scheiding van machten:
• In een democratie zijn er drie machten: de wetgevende, de uitvoerende en de
    rechterlijke macht.
• De wetgevende macht maakt wetten en controleert de uitvoerende macht. De
    uitvoerende macht zorgt dat wetten worden toegepast en nageleefd. De rechterlijke
    macht doet uitspraken over geschillen en controleert de wettelijkheid van de daden
    van de uitvoerende macht. Iedere macht controleert de andere, niemand kan alles
    zelf beslissen.
• In een rechtbank worden niet enkel strafzaken behandeld maar ook burgerlijke zaken,
    familiezaken, handelszaken

Te hanteren begrippen

de politie, de rechter, de rechtbank, het vonnis, de scheiding der machten, de regering, de
wetten, de democratie, het parlement

Voorbeelden

Wetgevende macht:
Het federale parlement keurt een nieuwe milieuwet goed.
Uitvoerende macht:
De federale regering voert de milieuwet uit via het ministerie van Milieu.
Rechterlijke macht:
Als een bedrijf de milieuwet overtreedt, kan een rechtbank een boete opleggen.

MIA

Bescherming:
• Rechten en plichten van burgers worden beschermd door de grondwet.
• De overheid moet zich aan die regels houden.
• Iedereen is gelijk voor de wet.

Te hanteren begrippen

de bescherming, de grondwet, de vrijheid

MIA

Rechten van het Kind:
• recht op onderwijs
• recht op privacy
• recht op vrije tijd
• recht op eigen identiteit
• recht op veiligheid en bescherming

Te hanteren begrippen

het recht op onderwijs, het recht op privacy, het recht op vrije tijd, het recht op eigen
identiteit, het recht op veiligheid en bescherming

MIA

Belang van de Rechten van het Kind:
• Kinderrechten zijn afspraken die zorgen dat alle kinderen veilig, gezond en eerlijk
    kunnen opgroeien, waar ze ook wonen.
• Volwassenen moeten met de belangen van kinderen rekening houden.
• Het Verdrag van de Rechten van het Kind is een internationale overeenkomst waarin
    deze rechten zijn vastgelegd.

Te hanteren begrippen

het kinderrecht, de Rechten van het Kind

MIA

Analyseren:
het waarborgen of schenden van kinderrechten

MIA

Organisaties:
• in Vlaanderen: het Kinderrechtencommissariaat
• wereldwijd: Unicef, De Verenigde Naties (VN), Amnesty International, Raad van
    Europa – Europees Hof voor de Rechten van de Mens

Te hanteren begrippen

het kinderrechtencommissariaat, UNICEF, de Verenigde Naties (VN), Amnesty
International, de Raad van Europa, het Europees Hof voor de Rechten van de Mens

MIA

Universele Verklaring van de Rechten van de Mens:
• In de verklaring worden de rechten en vrijheden van de mens vastgelegd.
• De mensenrechten gelden voor iedereen, waar je ook bent.
• Alle leden van de Verenigde Naties hebben zich gebonden aan de Universele
    Verklaring van de Rechten van de Mens.

Voorbeelden

Universele Verklaring van de Rechten van de Mens:
• Alle mensen worden vrij en met gelijke rechten geboren.
• Je het recht op leven, vrijheid en veiligheid.
• Slavernij is verboden.
• Je bent onschuldig tot het tegendeel bewezen is.
• Je hebt het recht om naar een ander land te gaan en dat land te vragen om jou te
    beschermen.
• Je mag je eigen godsdienst en overtuiging kiezen.

MIA

Verhouding van mensenrechten en kinderrechten tot elkaar:
• Kinderrechten zijn een vorm van mensenrechten.
• Kinderrechten zijn specifieker geformuleerd voor kinderen.

MIA

Geschonden worden:
• in de eigen samenleving
• in de wereld

MIA

Toepassen:
• in de klas
• op de speelplaats

MIA

Afspraken en regels:
• klasafspraken en -regels
• schoolafspraken en -regels
• spelafspraken en -regels
• afspraken en regels in de samenleving

Voorbeelden

• Geraldine start met opruimen zodra de leerkracht het opruimsignaal geeft.
• Morad kijkt op het takenbord en ziet dat hij deze week verantwoordelijk is voor het
    vegen van de klas.

MIA

Afspraken:
op groeps- en klasniveau
• afspraken bij het samenspelen
• afspraken bij groepswerk

Maken:
vanuit gedeelde waarden en normen
afspraken op initiatief van de leraar

MIA

Afspraken:
op groeps- en klasniveau
• afspraken bij het samenspelen
• afspraken bij groepswerk
• afspraken vastleggen
• afspraken evalueren

Maken:
vanuit gedeelde waarden en normen
voorstellen formuleren voor bijsturing
afspraken op initiatief van de leraar

MIA

Inspraakmogelijkheden:
verschillende vormen van leerlingenparticipatie

Voorbeelden

Inspraakmogelijkheden:
een taakverdeling, een keuzebord, samen de inhoud van een thema bepalen, samen
beslissingen nemen in een groepswerk, een kringgesprek, online stemtools, een
ideeënbus, een werkgroep, een klankbordgroep, een klasraad, een leerlingenraad, een
buurtpetitie voor een veiligere schoolomgeving of behoud van een bosje

MIA

Verkeersborden:
• pas op - borden (A-serie gevaarsborden)
• ik moet hier – borden (D-serie gebodsborden)
• ik mag hier niet – borden (C-serie verbodsborden)
• kijk hier eens – borden (F-serie aanwijsborden)

Te hanteren begrippen

het verkeersbord

MIA

Verkeersborden:
• stoppen en voorrang verlenen (B5)
• verkeerslichten voor voetgangers en fietsers (A33)

Te hanteren begrippen

het zebrapad, de voetganger, het fietspad, verboden, moeten, mogen, oppassen

MIA

Verkeersborden:
• gevaarsborden:
    o verkeerslichten (A33)
    o werken (A31)
    o verkeersdrempel (A14) verhoogde inrichting
    o schoolomgeving (A23) opgelet kinderen
• voorrangsborden:
    o stoppen en voorrang verlenen (B5)
• gebodsborden:
    o verplicht fietspad (D7)
    o verplichte richting (D1)
    o deel van de weg voorbehouden voor voetgangers en fietsers (D9 en D10)
    o verplichte weg voor voetgangers (D11)
• verbodsborden:
    o verboden toegang voor voetgangers (C19)
    o verboden toegang voor fietsers (C11)
    o verboden toegang voor iedere bestuurder in beide richtingen (C3)
• aanwijsborden:
    o oversteekplaats voor fietsers en bromfietsers (F50)
    o oversteekplaats voor voetgangers (F49)

Te hanteren begrippen

de voorrang, de oversteekplaats, de fietser, de bromfietser, de verkeersdrempel, het
verkeerslicht, de werken, de richting

MIA

Verkeersborden:
• gevaarsborden:
    o oversteekplaats voor voetgangers (A21)
    o opgelet kinderen (A23)
    o rijbaanversmalling (A7a)
    o overgang met slagbomen (A41)
    o overgang met twee of meer sporen (A47)
    o openbare weg kruist met een of meer in de rijbaan aangelegde sporen (A49)
• voorrangsborden:
    o voorrangsbord (B1)
    o voorrangsweg (B9)
    o einde voorrangsweg (B11)
    o voorrang op de kruisende zijwegen (B15a)
    o kruispunt waar voorrang van rechts geldt (B17)
    o smalle doorgang voorrang verlenen aan de bestuurders die uit de
      tegenovergestelde richting komen (B19)
    o smalle doorgang voorrang ten opzichte van de bestuurders die uit de
      tegenovergestelde richting komen (B21)
    o doorrijden of afslaan toegestaan tijdens rood licht of oranje knipperlicht (B22 en
      B23) mits verlenen voorrang andere weggebruikers
• verbodsborden:
    o verboden richting voor iedere bestuurder (C1)
    o verbod rechts af te slaan (C31b)
• gebodsborden:
    o verplicht rechtdoor (D1a)
    o verplicht rechts afslaan (D1b)
    o verplicht rondgaand verkeer (D5)
• aanwijsborden:
    o begin van een bebouwde kom (F1b)
    o einde van een bebouwde kom (F3b)
    o zone 30 km/u (F4a)
    o einde zone 30 km/u (F4b)
    o opstelvlak voor fietsers en bromfietsen (F14)
    o fietsstraat (F111)
    o einde fietsstraat (F113)
    o doodlopende weg (F45)
• onderborden betreffende fietsen en bromfietsen:
    o uitgezonderd fietsers (M2)
    o fietsers, bromfietsers klasse A, B en speedpedelecs mogen in 2 richtingen (M5bis)

Te hanteren begrippen

de versmalling, de slagboom, het spoor, het voorrangsbord, de voorrangsweg, de zijweg,
verplicht, de bebouwde kom, het verbod, de fietsstraat, de doodlopende weg, de
speedpedelec, de bestuurder, het kruispunt, de weggebruiker, het opstelvlak

MIA

Verkeersregels en -signalen:
• Verkeerslichten voor voetgangers en fietsers
• Stop bij een stopbord.
• Speel niet op of bij de straat.
• Blijf als voetganger op het voetpad of de berm.
• Stap als voetganger langs de huizenkant.
• Je mag op het voetpad en de verhoogde berm fietsen als je jonger dan 10 jaar bent*.
• Steek over op een veilige plaats. Regel: Steek altijd over op een zebrapad of bij een
    verkeerslicht, en wacht tot het licht groen is of tot het veilig is om over te steken.
    Maak altijd oogcontact met aankomende bestuurders voor je oversteekt.
• Kijk goed bij het oversteken. Regel: Voordat je de straat oversteekt, moet je eerst naar
    links, dan naar rechts, en opnieuw naar links kijken om te controleren of er geen
    voertuigen aankomen.
• In de auto moet je in het kinderzitje zitten en de veiligheidsgordel om hebben.

Te hanteren begrippen

het rood licht, het groen licht, het zebrapad, oversteken, stoppen

* vanaf 1 juni 2027: als je jonger dan 12 jaar bent

MIA

Verkeersregels en -signalen:
• fietsen op het fietspad rechts in de rijrichting of het voetpad
• auditieve signalen: fietsbel, bel tram, claxon
• handgebaren van een gemachtigd opzichter
• bel- en lichtsignalen van hulpdiensten (brandweer, ambulance, politie)
• Op een fietspad heeft een fietser voorrang ten opzichte van een voetganger.
• Op de rijbaan links wandelen.
• Een straat of kruispunt oversteken als voetganger: Wachten op een veilige plek.
    Rechtstreeks oogcontact zoeken en bevestigen met andere weggebruikers alvorens
    over te steken. Eerst links kijken, dan rechts, en dan nog eens links voordat ze
    oversteken. Tijdens het oversteken nogmaals naar rechts kijken.

Te hanteren begrippen

de stoeprand, de rijbaan, de berm, het voetpad, het zebrapad, de weg oversteken, het
fietspad

MIA

Gaan:
onder toezicht

Straat of kruispunt:
• met zebrapad of lichten of gemachtigd opzichter of agent
• met verkeerslichten

Veilig naar de overkant:
op een zebrapad

MIA

Verkeersregels en -signalen:
• hoe veilig oversteken als er geen voorzieningen zijn
• fluitsignaal en armgebaren van een politieagent
• voorrangsregels voor de hulpdiensten
• waarschuwingssignalen op een spoorwegovergang: knipperende rode lichten en een
    belgeluid
• voorrangsregels in een fietsstraat

Te hanteren begrippen

de fietsstraat

MIA

Gaan:
onder toezicht

Straat of kruispunt:
• met zebrapad of lichten of gemachtigd opzichter of agent
• zonder voorzieningen

Veilig naar de overkant:
kiezen voor een zebrapad als dit dichtbij is

MIA

Verkeersregels en -signalen:
• Het is veiliger om over te steken met de fiets aan de hand.
• Voetgangers op het zebrapad hebben voorrang, maar moeten wel goed uitkijken en
    oogcontact maken met bestuurders alvorens over te steken.
• Passagiers van een bus of tram hebben bij het uit- of instappen voorrang.
• Een bus, die de bushalte verlaat, heeft voorrang.
• de algemene voorrangsregel: voorrang van rechts
• de wegmarkeringen: stopstreep, haaientanden, fietsoversteekplaats, fietsopstelvlak

MIA

Gaan:
onder toezicht

Straat of kruispunt:
• zonder voorzieningen
• T-kruispunt zonder voorzieningen

MIA

Zich verplaatsen:
als voetganger en fietser
onder begeleiding

Veilig:
dankzij kennis van de verkeersborden, -regels en -signalen

MIA

Beschrijven:
het belang

Veilige voetgangers-en fietsuitrusting:
• reflecterende en fluorescerende kleding
• fietshelm
• kinderzitje en veiligheidsgordel

Te hanteren begrippen

veilig, fluo, de (fiets)helm, de gordel, het kinderzitje

MIA

Beschrijven:
het belang

Veilige voetgangers-en fietsuitrusting:
• geen koptelefoon dragen: horen van het verkeer
• reflecterende en fluorescerende kleding en rugzakhoes
• fietshelm die voldoet aan de veiligheidsnormen (CE markering)
• een fiets met minimale uitrusting

MIA

Minimale uitrusting voor de fiets:
• goed werkende verlichting en remmen
• reflectoren
• fietsbel

Te hanteren begrippen

het licht, de rem, de reflector, de (fiets)bel

MIA

Minimale uitrusting voor de fiets:
• fietsbel
• twee goed werkende remmen
• goed werkende verlichting
• reflectoren

Te hanteren begrippen

de verlichting

MIA

Verplichte minimale uitrusting voor de fiets:
• fietsbel: hoorbaar op 20 meter
• twee goed werkende remmen: één op het voorwiel en één op het achterwiel
• reflectoren: vooraan wit, achteraan rood, aan weerszijden van de pedalen wit of geel,
    op de spaken en/of banden minstens 2 gele of oranje dubbelzijdige reflectoren en/of
    een witte reflecterende strook aan weerszijden van elke band
• goed werkende verlichting en remmen: witte voorlicht, rode achterlicht, de lichten
    mogen knipperen, lichten moeten bevestigd worden op de fiets of op het lichaam

MIA

Veiligheidsmaatregelen in het verkeer:
veilige voetgangers- en fietsuitrusting

Belang:
• voorkomen van ongelukken, beschermen van jezelf en anderen
• zien en gezien worden, horen en gehoord worden

MIA

Gebruiken:
controle voor vertrek

MIA

Busveiligheid:
• Blijven zitten tijdens het rijden.
• Het gangpad vrijhouden van boekentassen en andere spullen.
• Gebruik geen harde stemmen of afleidende acties die de chauffeur kunnen storen.
• Als de bus is uitgerust met gordels, moeten deze altijd correct worden gedragen.

MIA

Risicovolle verkeerssituaties:
• de dode hoek
• de tram, bus en hulpdiensten die altijd voorrang hebben

MIA

Risicovolle verkeerssituaties:
• gevaarlijke kruispunten
• oversteken tussen geparkeerde voertuigen of nabij heuvel of bocht
• ontbreken van een fietspad: rechts rijden op de rijbaan

MIA

Risicovolle verkeerssituaties:
• uit- en inrijdende voertuigen bij opritten of garages
• deur van een geparkeerde auto die opengaat
• afleiding door een gsm en muziek beluisteren
• slecht verlichte gebieden
• gladde wegen
• slechte zichtbaarheid door weersomstandigheden

MIA

Gepast reageren:
anticiperen

Voorbeelden

• Ook al is Freya gehaast, ze loopt niet op de rijbaan om iemand voorbij te steken.
• Viggo draagt altijd zijn fietshelm.

MIA

Noodsituatie:
acute, ernstige situatie met direct gevaar voor mens, dier of materiaal. Vaak is hulp
meteen nodig.

Voorbeelden

Noodsituaties:
brand, iemand die valt of gewond raakt, iemand die bewusteloos is

MIA

Risicovolle situatie:
• een mogelijk gevaarlijke situatie, er is nog geen direct gevaar. Het kan wel gevaarlijk
    worden als er niets gebeurt of iemand een fout maakt.
• Het nemen van voorzorgen vermindert de kans op ongevallen.

Te hanteren begrippen

het gevaar, het risico

Voorbeelden

Risicovolle situaties:
spelen bij water, afstand tot een treinspoor, losse kabels

MIA

Gepast:
• signaleren aan een volwassene wanneer er gevaar dreigt of iemand in gevaar is
• kalm blijven
• zichzelf en anderen uit gevaarlijke situaties houden

MIA

Gepast:
• inschatten van risico’s
• signaleren aan een volwassene wanneer er gevaar dreigt of iemand in gevaar is
• kalm blijven
• zichzelf en anderen uit gevaarlijke situaties houden

MIA

Gepast reageren:
anticiperen

MIA

Noodnummer:
• Je mag dit nummer bellen als er met spoed politie, brandweer of ambulance nodig is.
• Je belt dit nummer in geval van levensbedreigende situaties of ernstige ongelukken.

MIA

Uitvoeren:
in een gesimuleerde omgeving

Een noodoproep:
• hulp inroepen bij een noodgeval: volwassene verwittigen en/of 112 bellen
• beschrijven wat er gebeurd is: wie, wat, waar
• kalm blijven en duidelijk spreken

MIA

Gevarenpictogrammen:
van materialen en substanties

MIA

Veiligheidspictogrammen:
• gebodspictogrammen
      o handen wassen verplicht
      o afvalbak verplicht gebruiken
• verbodspictogrammen
      o geen doorgang voor voetgangers
      o verboden te klimmen
      o eten en drinken verboden
      o kinderen niet toegestaan

Te hanteren begrippen

het pictogram, ik moet, ik mag hier niet, opgelet

MIA

Veiligheidspictogrammen:
• reddingspictogrammen
      o nooduitgang
      o richtingspijl links
      o richtingspijl rechts
      o richtingspijl rechtdoor
      o uitgang
      o verzamelplaats
      o EHBO
      o drinkwater
• gebodspictogrammen
• verbodspictogrammen
      o geen drinkwater
      o niet betreden
• waarschuwingspictogrammen
      o waarschuwing struikelgevaar
      o waarschuwing valgevaar
      o waarschuwing elektrische spanning

MIA

Veiligheidspictogrammen:
• brandbestrijdingspictogrammen:
      o de brandblusser
      o de brandslang
      o de brandladder
• reddingspictogrammen
      o uitgang
      o de noodhamer
      o de dokter/ de arts
• gebodspictogrammen
• verbodspictogrammen
      o lift niet gebruiken voor personen
      o verboden te fotograferen
      o verboden te duiken
• waarschuwingspictogrammen
      o waarschuwing voor diep water
      o waarschuwing voor ondiep water
      o waarschuwing voor plotselinge diepte in het zwembad

MIA

Veiligheidspictogrammen:
• brandbestrijdingspictogrammen:
      o het branddeken
• reddingspictogrammen
      o de brancard
      o eerste hulpverlener
      o medische verbandtas
      o automatische defibrilator
• verbodspictogrammen
      o roken en open vuur verboden
      o verboden de mobiele telefoon te gebruiken
• waarschuwingspictogrammen
      o waarschuwing giftige stoffen
      o waarschuwing heet oppervlak
      o waarschuwing ontvlambare stoffen

MIA

Toepassen:
• bij brandwonden: eerst water, de rest komt later; 20,20,20-regel
• kleine wonden verzorgen: schoonmaken met water, pleister/verband aanbrengen
• neusbloeding stoppen
• alarm slaan en hulp inschakelen
• veilige omgeving creëren

Voorbeelden

• Loes ziet een vriend te ver het water in gaan zonder te kunnen zwemmen. Ze roept:
    "Kom terug, dat is te diep!" en waarschuwt een volwassene in plaats van zelf het
    water in te gaan.
• Tijdens een fietstocht valt Mustafa en blijft op de grond liggen. Anika zegt: "Blijf stil
    liggen en probeer niet te bewegen. Ik haal hulp."

Voorbeelden

• Akram legt tijdens een sportles uit dat elke speler recht heeft op gelijke speelkansen
    en dat iedereen de plicht heeft om de spelregels te respecteren.
• Leyla bespreekt in een les natuur dat iedereen recht heeft op een schone en gezonde
    leefomgeving maar ook de verantwoordelijkheid draagt om goed voor de natuur te
    zorgen.

MIA

Verdelen van taken en verantwoordelijkheden:
• bij groepswerk: in wisselende rollen
• bij klastaken

Voorbeelden

• Dina merkt op dat samenwerken aangenamer en vlotter verloopt wanneer iedereen
    zijn taak en verantwoordelijkheid binnen de groep opneemt, inclusief de rol van
    leider, waardoor het resultaat beter en eerlijk verdeeld is.
• Michel ervaart tijdens een groepsopdracht dat het verdelen van rollen ervoor zorgt
    dat iedereen efficiënt kan werken en het werk sneller af is.

MIA

Verantwoordelijke houding:
• opnemen van taken en verantwoordelijkheden
• in functie van het leer- en leefklimaat
• op klas- en schoolniveau

Voorbeelden

Verantwoordelijke houding op niveau van de klas:
klastaken, een taak bij een groepswerk.
Verantwoordelijke houding op niveau van de school:
zorg voor dieren, onderhouden van de moestuin, het ‘milieuteam’, de redactie van de
schoolkrant, het klasdoorbrekend lezen, een buddysysteem voor nieuwe leerlingen, DJ’s
tijdens de middagspeeltijd, het opruimteam

Voorbeelden

Initiatieven:
het schoolfeest, voorlezen in een kinderdagverblijf, zingen in het rust- en
verzorgingstehuis, een opruimactie in het park, een klas- of schoolactie voor een goed
doel

MIA

Illustreren:
• minstens twee bevoegdheden
• gemeenschappelijke voorzieningen in de eigen gemeente of stad
Steden en gemeenten:
• De burgemeester en schepenen besturen de gemeente of stad.

Te hanteren begrippen

de burgemeester, de schepen

Voorbeelden

Bevoegdheden van de gemeente:
openbare werken, sociale bijstand, ordehandhaving, huisvesting, onderwijs
Gemeenschappelijke voorzieningen in de gemeente:
de bibliotheek, het containerpark, het speelbos, het zwembad, het cultuurhuis, de
huisvuilophaling

MIA

Illustreren:
• minstens één bevoegdheid
• gemeenschappelijke voorzieningen in de eigen provincie

Voorbeelden

Bevoegdheden van de provincie:
ruimtelijke ordening, cultuur, mobiliteit.
Gemeenschappelijke voorzieningen in een provincie:
provinciale wegen en fietsverbindingen, provinciaal recreatiedomein

MIA

Belgische federale staatsstructuur:
• drie gemeenschappen: de Vlaamse Gemeenschap, de Franse Gemeenschap, de
    Duitstalige Gemeenschap
• drie gewesten: Het Vlaams Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, het Waals
    Gewest

Te hanteren begrippen

de federale staat, de Vlaamse Gemeenschap, de Franse Gemeenschap, de Duitstalige
Gemeenschap, Het Vlaams Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, het Waals Gewest

MIA

Illustreren:
• minstens twee bevoegdheden
• gemeenschappelijke voorzieningen

De federale staat:
• de federale regering: de eerste minister en ministerraad
• het federaal parlement
• de rol van de koning: ondertekent wetten en vertegenwoordigt België in het
    buitenland

Te hanteren begrippen

de regering, de eerste minister, de ministerraad, het parlement, de koning

Voorbeelden

Bevoegdheden van de federale staat:
justitie, sociale zekerheid, defensie en volksgezondheid.
Gemeenschappelijke voorzieningen in de federale staat:
de rechtbanken, de sociale bescherming zoals de werkloosheidsuitkering en de
pensioenen, het leger, de federale politie.

MIA

Erkende symbolen:
• feestdag
• vlag
• wapen
• memoriaal
• volkslied

MIA

Illustreren:
• minstens twee bevoegdheden van de Vlaamse regering
• gemeenschappelijke voorzieningen

Regionale overheden:
• de Vlaamse regering (minister-president en ministers) en het Vlaams parlement
    besturen Vlaanderen
• In Brussel zijn er het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, de Vlaamse en de Franse
    Gemeenschapscommissie.

Te hanteren begrippen

de minister-president, de minister, het parlement

Voorbeelden

Bevoegdheden van de Vlaamse Gemeenschap:
onderwijs, cultuur en sport, gezinsbeleid, integratiebeleid
Gemeenschappelijke voorzieningen van de Vlaamse Gemeenschap:
GO! Onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap, bescherming van erfgoed, onderhoud van
de snelwegen

MIA

Erkende symbolen:
• feestdag
• vlag
• wapen
• memoriaal
• volkslied

MIA

Europese Unie:
• België maakt samen met een aantal andere lidstaten deel uit van de Europese Unie.
• De verschillende lidstaten werken samen op vlak van onder andere economie, milieu,
    gezondheid.
• Europese wetten hebben invloed op Belgische wetgeving.

Te hanteren begrippen

de Europese Unie, de lidstaten

MIA

Illustreren:
minstens twee bevoegdheden

Voorbeelden

Bevoegdheden Europese Unie:
samenwerking op vlak van economie (gezamenlijke munteenheid euro), milieu
(klimaatwetten), gezondheid (toegelaten voedingssupplementen)

MIA

Belang:
• samenwerking voor uitdagingen waarvoor een regio of land te klein is of niet genoeg
    impact heeft

Nationale en internationale samenwerkingen:
• Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO), Verenigde Naties (VN), Europese Unie
    (EU)

Samenwerkingen:
• handelsmissies, staatsbezoeken van staatshoofden

Voorbeelden

(inter)nationale samenwerkingen:
• De Verenigde Naties zorgen voor hulp bij grote natuurrampen en voor de organisatie
    van de klimaatconferenties.
• De Maas stroomt door Wallonië en Vlaanderen, dus nationale samenwerking in
    functie van waterkwaliteit en overstromingspreventie is noodzakelijk.

Voorbeelden

• Tijdens een activiteit drama speelt de klas van Alexandra een rollenspel waarin ze een
    regering vormen en de rollen van minister-president en ministers verdelen en
    beslissen over een fictief land.
• Francis vertelt in het kader van de actualiteit over defensie in Europa en de NAVO, dat
    dit in ons land de taak is van de federale overheid.

MIA

Aspecten van persoonlijke identiteit:
naam
leeftijd
uiterlijk
sekse
geaardheid
gezinssamenstelling
interesses (voorkeuren)
vaardigheden (sterktes, talenten)

Voorbeelden

• Sanne beschrijft Amir: “Hij heet Amir (naam), woont naast mij bij zijn papa
    (gezinssamenstelling), is ook 4 jaar (leeftijd), heeft zwart haar (uiterlijk), is een
    jongen (sekse).”
• Jens beschrijft Roos in het prentenboek ‘Twee mama’s’: “Dit is Roos (naam). Ze is
    een vrouw (sekse). Ze woont samen met Femke (geaardheid). Femke en Roos
    hebben vier kinderen (gezinssamenstelling).”
• Jop beschrijft zichzelf: “Ik heet Jop (naam), ben 7 jaar (leeftijd), heb 2 zussen
    (gezinssamenstelling), hou van zwemmen (interesses), eet graag spaghetti
    (voorkeuren) en kan goed tekenen (vaardigheden).”

MIA

Aspecten van persoonlijke identiteit:
naam
leeftijd
uiterlijk
sekse
gender
geaardheid
gezinssamenstelling
interesses
vaardigheden
karaktereigenschappen

Te hanteren begrippen

de identiteit

Voorbeelden

karaktereigenschappen:
geduldig, ongeduldig, koppig, behulpzaam

MIA

Aspecten van persoonlijke identiteit:
naam
leeftijd
uiterlijk
sekse
gender
geaardheid/seksuele oriëntatie
gezinssamenstelling
interesses
vaardigheden
karaktereigenschappen

Te hanteren begrippen

het gender

MIA

Aspecten van sociale en collectieve identiteit:
• lid zijn van één of meerdere groepen (vriendengroep en/of vereniging)
• nationaliteit, etniciteit
• levensbeschouwing
• talenkennis
• land of regio

Te hanteren begrippen

de nationaliteit

MIA

Aspecten van sociale en collectieve identiteit:
• waarden en normen
• lid zijn van één of meerdere groepen (vriendengroep en/of vereniging)
• nationaliteit, etniciteit
• levensbeschouwing
• talenkennis
• land of regio
• geschiedenis

Te hanteren begrippen

de levensbeschouwing

MIA

Meervoudige identiteit:
• persoonlijke, collectieve en sociale identiteit
• Mensen hebben meerdere identiteiten tegelijkertijd (persoonlijke, collectieve en
    sociale identiteiten). Hierdoor heeft identiteit een gelaagdheid.
• Collectieve identiteit verbindt mensen, maar kan ook uitsluiting veroorzaken als
    men niet openstaat voor verschillen.
• In een democratische samenleving is het belangrijk dat verschillende identiteiten
    naast elkaar kunnen bestaan.

Voorbeelden

Meervoudige identiteit:
• Jouw mama is niet alleen jouw mama maar is ook het kind van jouw grootouders,
    vriendin van haar vrienden en een vrouw. Ze is misschien ook een zus, kunstenares
    en partner van haar geliefde.
• Thomas is een fiere Mechelaar en spreekt vloeiend het Mechels dialect.
• Jouw opa is jouw familielid, is een actief lid van de wandelclub en is vrijwilliger bij
    de brandweer.
• Inge is niet alleen ‘vrouw’ of ‘student’ of ‘mama’, maar kan al deze dingen tegelijk
    zijn.

MIA

Dynamisch karakter:
• veranderingen van vroeger t.o.v. nu
• veranderingen door evoluties in vaardigheden, interesses, persoonlijke groei
• veranderingen door invloed van gewoonten en levensomstandigheden

Te hanteren begrippen

de verandering, groeien, leren, de interesse, de vaardigheid, de gewoonte, de identiteit,
het verleden, het heden

Voorbeelden

• Vorig jaar kon Joris nog niet fietsen, maar nu wel.
• Vroeger hield Filip niet van boeken, maar nu leest hij graag verhalen over dieren.

MIA

Dynamisch karakter:
• veranderingen door nieuwe ervaringen
• veranderingen door hoe anderen naar je kijken en hoe je daarop reageert
• veranderingen door interactie met sociale, culturele, en technologische
    veranderingen
• veranderingen door jezelf beter te leren kennen

Te hanteren begrippen

de ervaring, de sociale invloed, de interactie, de reflectie, de persoonlijke groei

Voorbeelden

• Door lid te zijn van een sportclub heeft Bob geleerd hoe hij goed kan samenwerken.
• Dankzij sociale media ontdekt Raymi andere culturen, wat zijn respect voor
    diversiteit heeft vergroot.

MIA

Dynamisch karakter:
• veranderingen van vroeger t.o.v. nu
• veranderingen door invloed van gewoonten en levensomstandigheden

Voorbeelden

• Tijdens een klasgesprek vertelt Mahmed hoe zijn hobby’s bijdragen aan het maken
    van nieuwe vrienden.
• Bij een groepsproject kiest Pim een rol die past bij zijn interesses, vaardigheden en
    karaktereigenschappen.

Voorbeelden

Waarde:
We vinden het allemaal belangrijk dat we eerlijk zijn.
Norm:
We verwachten van elkaar dat we goed samenwerken bij gemeenschappelijke taken.

Te hanteren begrippen

de waarde, de norm

Voorbeelden

Waarde:
In onze samenleving vinden we het belangrijk dat iedereen gelijke rechten en kansen
verdient, ongeacht geslacht, ras, of sociale achtergrond.
Norm:
In onze samenleving verwachten we dat we beleefdheidsvormen naleven, zoals elkaar
begroeten, bedanken en op een respectvolle manier communiceren.

MIA

Uniek zijn:
• met eigen sterktes, talenten en voorkeuren
• iedereen telt mee, ongeacht verschillen
• mensen kunnen verschillen in sekse, uiterlijk, geaardheid, etniciteit en geloof

Te hanteren begrippen

samen, hetzelfde, anders

Voorbeelden

Gelijkenissen:
Wij zijn allemaal kinderen, kleuters, meisjes en jongens, wij leren dezelfde dingen zoals
veters knopen, tellen, letters... en wij wonen allemaal in dezelfde stad/gemeente.

MIA

Mogelijke effecten:
• uitsluiting
• waardering

Te hanteren begrippen

anders-zijn, waardering, buitensluiten, samen spelen

Voorbeelden

Negatief effect:
Annabel voelt zich verdrietig en eenzaam omdat ze niet mag meespelen omdat ze een
andere taal spreekt.
Positief effect:
Raphaëlle bewondert de mooie donkere huid van haar beste vriendin Esmé.

MIA

Mensen:
in de eigen samenleving en wereldwijd

Te hanteren begrippen

de gelijkwaardigheid

MIA

Verliefdheid:
• Sommige mensen worden verliefd op mensen van hetzelfde geslacht, anderen op
    mensen van het ander geslacht. Ze gaan soms een duurzame relatie aan en krijgen
    kinderen of niet.
• verschillende uitingen van verliefdheid
• verliefdheid is van alle leeftijden

Te hanteren begrippen

de verliefdheid

Te hanteren begrippen

hetero, homo, lesbisch

MIA

Verschil:
• geslacht of sekse: de biologische en fysieke kenmerken van een persoon: man,
    vrouw.
• gender:
    o identiteit: hoe iemand zichzelf ziet en identificeert (als man, vrouw, non-binair)
    o rol: de gedragingen, normen en verwachtingen die binnen een bepaalde
      cultuur worden geassocieerd met mannelijkheid of vrouwelijkheid
    o expressie: hoe iemand zijn gender uitdrukt via kledij, gedrag en uiterlijk

Te hanteren begrippen

het geslacht, het gender

MIA

Manieren van omgaan met:
• positieve
• negatieve

Te hanteren begrippen

de diversiteit

Voorbeelden

• Barbara merkt op dat verschillende voedingsgewoonten een verrijking kunnen zijn.
    Maar voor een kok kan het echter een uitdaging zijn om met al deze verschillen
    rekening te houden.
• Louis-Phillip ervaart tijdens een groepsproject dat samenwerken met klasgenoten
    met verschillende meningen en ideeën het resultaat beter maakt, maar ook extra
    overleg en compromissen vraagt om tot een gezamenlijke beslissing te komen.

MIA

Houding van openheid en respect:
• actief luisteren
• respect tonen voor verschillen in interesses, (culturele) gewoonten, tradities, geloof
• de andere als gelijkwaardig behandelen
• interesse tonen in gelijkenissen en verschillen met anderen: in de ruimere omgeving
    en in andere landen

MIA

Mechanismen:
link tussen racisme/discriminatie en uitsluiting
Vormen:
fysiek, verbaal, relationeel
Impact:
schadelijke gevolgen voor het slachtoffer

Te hanteren begrippen

de bijstander, de omstander, de pester, de gepeste, de groepsdruk, de groepsidentiteit,
het gerucht, de roddel, de rivaliteit

MIA

Effect:
• hoe stereotypen leiden tot vooroordelen
• hoe vooroordelen leiden tot uitsluiting of discriminatie

Te hanteren begrippen

het stereotype, het vooroordeel, de uitsluiting

MIA

Situaties:
• eigen ervaringen
• (sociale) media

Analyseren:
• herkennen van stereotypen en vooroordelen
• nadenken over hoe stereotypen en vooroordelen vermijden

MIA

Discriminatie op basis van:
• taal
• gender: m/v/x
• leeftijd
• beperking of ziekte
• zogenaamd ras, huidskleur, nationaliteit en/of etniciteit = racisme

Te hanteren begrippen

het racisme, de discriminatie, de diversiteit

MIA

Discriminatie op basis van:
• socio-economische status: arm/rijk
• geaardheid/seksuele oriëntatie
• fysieke verschijning
• geloof
• overtuiging of ideologie
• culturele minderheden

Herkennen:
• in de (sociale) media

Voorbeelden

Fysieke verschijning:
littekens, zwaarlijvigheid, tatoeages
Culturele minderheden:
Roma, Koerden, Jezidi

MIA

Situaties:
• in de (sociale) media

Analyseren:
• herkennen van (racisme en) discriminatie
• nadenken over hoe (racisme en) discriminatie voorkomen

MIA

Reageren:
het incident aangeven aan een verantwoordelijke volwassene

Te hanteren begrippen

de gelijkwaardigheid

Voorbeelden

• Vrouwen verdienen voor hetzelfde werk evenveel als mannen.
• Elk mens is gelijkwaardig, ongeacht de afkomst, overtuiging, geloof, taal, beperking
    en geaardheid.

MIA

Inclusiviteit:
voorbeelden van inclusieve praktijken in de klas, school en buurt

Te hanteren begrippen

samenleven, inclusief

Voorbeelden

Inclusiviteit:
• Als klasgroep zorgen we er samen voor dat ons klasgenootje in een rolstoel vlot kan
    deelnemen aan de activiteiten in de klas en op uitstap.
• We nemen een geduldige houding aan wanneer we in contact komen met de
    rusthuisbewoners. We laten hen in hun waardigheid en bieden enkel hulp indien
    nodig.

Voorbeelden

• Noah vindt dat de groepssamenstelling voor de zeeklas moet worden bepaald op
    basis van duidelijke en objectieve criteria.
• Fatima komt tijdens de speeltijd op voor Johan die uitgesloten wordt.

MIA

Gevolgen:
• in de eigen samenleving
• in de wereld
• armoede in eigen samenleving en wereldwijd creëert (sociale) ongelijkheid

MIA

Migratie:
• Migratie is een fenomeen van alle tijden.
• redenen om te migreren: economisch, ecologisch, familiehereniging
• redenen om te vluchten: oorlog, klimaat, vervolging omwille van gender, politieke,
    religieuze of etnische achtergrond

Te hanteren begrippen

immigreren, emigreren , de migratie, de vluchteling, vluchten

MIA

Eerlijke handel (fairtrade):
• Boeren en arbeiders in ontwikkelingslanden krijgen een eerlijke prijs voor hun
    producten. Zo kunnen ze hun gezin onderhouden, hun kinderen naar school sturen
    en een beter leven opbouwen. Het is een manier om ervoor te zorgen dat de
    mensen die onze spullen maken, ook een eerlijk deel van de opbrengst krijgen.
• Door de keten tussen producent en consument te verkleinen krijgt de producent
    een betere prijs voor zijn grondstof/product.
• Eerlijke handel is een manier om de rijkdom/welvaart in de wereld eerlijker te
    verdelen.
• Eerlijke handelsorganisaties willen producenten uit het zuiden ondersteunen en de
    consument bewust maken van de manier waarop internationale handel gevoerd
    wordt.

Te hanteren begrippen

de fairtrade, de eerlijke handel

Voorbeelden

Fairtrade:
De koffieboer in Tanzania krijgt een eerlijke prijs voor het pakje koffie dat Boas in de
wereldwinkel koopt, terwijl de koffieboer voor een pakje zonder fairtrade-label uit de
supermarkt minder ontvangt.

Voorbeelden

Initiatieven:
met de klas een aankoop doen in de plaatselijke Oxfam wereldwinkel, een
solidariteitsactie op school in het kader van 11.11.11, inzamelactie voor de voedselbank,
een actie armoedebestrijding voor De Warmste Week

MIA

Analyseren:
Wat is er gebeurd, wie is betrokken en waarom is het belangrijk?

MIA

Actualiteit:
• uit het regionaal nieuws
• uit het nationaal nieuws
• uit het wereldnieuws

MIA

Vraagstuk:
• maatschappelijk vraagstuk naar keuze

Analyseren:
• huidige stand van zaken, wenselijke situatie, mogelijk te zetten stappen en wat
    hiervoor nodig is
• gebruik makend van opgedane kennis uit andere vakken

Voorbeelden

Maatschappelijke vraagstukken:
mobiliteit in de stad, veiligheid in onze buurt, leeftijdsbeperking voor toegang tot sociale
media

Voorbeelden

• Inneke bespreekt tijdens de les over de Grieken hoe democratie werkt en waarom
    stemmen belangrijk is.
• Tijdens een klasuitstap merkt Virginie op dat openbare voorzieningen zoals
    bibliotheken, parken en openbaar vervoer door de overheid worden beheerd en
    legt uit waarom deze belangrijk zijn voor de samenleving.

MIA

Onderzoeken:
vanuit eigen referentiekader en dat van een ander
input vanuit verschillende vakken

Voorbeelden

Pablo bekijkt de vernieuwing van de speelplaats vanuit verschillende perspectieven
waaronder die van de leerkrachten, de directeur, de ouders, sportieve leerlingen en
leerlingen die liever rustige activiteiten doen.

Voorbeelden

• Rudi en John hebben ruzie tijdens de speeltijd over welk spel ze willen spelen. John
    zegt: “Weet je wat, vandaag spelen we jouw spel en morgen het mijne”.
• Tijdens het groepswerk merkt Annie op dat Sam en Fleur steeds door elkaar praten.
    Ze stelt voor: “Zullen we om de beurt praten dan kan iedereen zijn idee uitleggen?”

MIA

Uitspraak:
• klanken en klankencombinaties
• woordklemtoon
• articulatie en intonatie

MIA

Zin:
van een 6 à 8 aangeleerde woorden

MIA

Zin:
van een 6 à 8 aangeleerde woorden

Vertellen:
in eigen woorden

MIA

Zin:
van een 6 à 8 aangeleerde woorden

Voorbeelden

Vertalen :
Il y a du soleil. Er is zon./ De zon schijnt./ Het is zonnig.

MIA

Instructie:
• enkelvoudige instructie
• eenvoudig samengestelde instructies

Voorbeelden

Eenvoudig samengestelde instructies:
• Prenez votre livre et un stylo.
• Lisez le texte et écrivez une phrase.

MIA

Informatie:
• het onderwerp: waar de tekst over gaat
• de hoofdgedachte: wat de schrijver over het onderwerp wil zeggen
• de gedachtegang: hoe de ideeën van de schrijver in de tekst zijn opgebouwd

MIA

Informatie:
• het onderwerp
• de hoofdgedachte
• de gedachtegang

Te hanteren begrippen

le sujet, l’idée principale, la question, la réponse

MIA

Informatie :
die een antwoord geeft op verschillende soorten vragen: qui, quoi, quand, où, combien,
comment, quel(le)(s), qu’est-ce que, que

MIA

Informatie:
die een antwoord geeft op verschillende soorten vragen: pourquoi

MIA

Informatie:
• letterlijk in de tekst weergegeven
• niet letterlijk in de tekst weergegeven

MIA

Relaties en verbanden:
• oorzaak-gevolg
• vergelijking
• tegenstelling
• opeenvolging

Afleiden:
• aan de hand van structuuraanduiders: verwijs- en signaalwoorden

Voorbeelden

Oorzaak-gevolg:
Het verhaal gaat over een meisje dat verdrietig is omdat ze de weg niet meer vindt.

Voorbeelden

Relatie tussen klank- en schriftbeeld:
• Tijdens de Franse les hoort Gabriël de klank [o] in woorden zoals l’ hôtel en beau en
    merkt hij op dat deze klank op verschillende manieren geschreven kan worden.
• Louise ontdekt dat de klank [s] op meerdere manieren kan voorkomen in het Frans,
    zoals in la leçon (ç), six (x) en le centre (c).

MIA

Woorden:
• vooraf beluisterde woorden
• woorden en structuren vermeld in de woordenlijst Frans

Verklanken:
• De uitspraak van aangeleerde woorden is correct.

MIA

Tekst:
een vooraf beluisterde tekst

MIA

Kennis:
van woorden, letters en klanken

Verstaanbaar:
met enige inspanning

MIA

Zin:
van een 6 à 8 aangeleerde woorden

MIA

Zin:
van een 6 à 8 aangeleerde woorden

Vertellen:
in eigen woorden

MIA

Zin:
van een 6 à 8 aangeleerde woorden

Voorbeelden

Vertalen :
Il y a du soleil. => Er is zon./ De zon schijnt./ Het is zonnig.

MIA

Informatie:
• het onderwerp: Waar de tekst over gaat.
• de hoofdgedachte: Wat de schrijver over het onderwerp wil zeggen.
• de gedachtegang: Hoe de ideeën van de schrijver in de tekst zijn opgebouwd.

MIA

Informatie:
• het onderwerp
• de hoofdgedachte
• de gedachtegang

Weergeven:
met woorden uit de tekst

Te hanteren begrippen

le sujet, l’idée principale, la question, la réponse

MIA

Informatie:
die een antwoord geeft op verschillende soorten vragen: qui, quoi, quand, où, combien,
comment, quel(le)(s), qu’est-ce que, que

MIA

Informatie:
die een antwoord geeft op verschillende soorten vragen: pourquoi

MIA

Informatie:
• letterlijk in de tekst weergegeven
• niet letterlijk in de tekst weergegeven

MIA

Relaties en verbanden:
• oorzaak en gevolg
• probleem en oplossing
• middel-doel
• deel-geheel

Afleiden:
• aan de hand van structuuraanduiders: verwijs- en signaalwoorden

MIA

Woorden:
• geïsoleerde woorden
• de meest frequente woorden
• woordcombinaties en vaste uitdrukkingen

MIA

Zin:
van een 5 à 7 aangeleerde woorden

Nazeggen:
na 1 à 2 seconden na het beluisteren van de zin

MIA

Zinnen
van elk 6 à 8 aangeleerde woorden

MIA

Vormen:
mondeling
vanuit opgegeven woorden

Zinnen:
met minimaal een onderwerp en een persoonsvorm

Voorbeelden

Zinnen vormen:
• zin bouwen met aangereikte woorden: Acheter/maman/pommes - Maman achète
    des pommes.
• maak de zin af : Je mange … - Je mange un œuf.
• zin uitbreiden : Nous sommes en France. (visiter/ un château/ aujourd’hui) -
    Aujourd’hui nous sommes en France pour visiter un château.

MIA

Aanpassing van opgegeven woorden:
• genus
• getal
• persoonsvorm

MIA

Omvormen:
• van bevestigend naar ontkennend
• van ontkennend naar bevestigend

MIA

Omvormen van tijden:
• van tegenwoordige tijd (indicatif présent) naar verleden tijd (passé composé)
• van tegenwoordige tijd (indicatif présent) naar nabije toekomst (futur proche)
• van verleden tijd (passé composé) naar tegenwoordige tijd (indicatif présent)
• van verleden tijd (passé composé) naar nabije toekomst (futur proche)
• van nabije toekomst (futur proche) naar tegenwoordige tijd (indicatif présent)
• van nabije toekomst (futur proche) naar verleden tijd (passé composé)

MIA

Zin:
van een 3 à 5 aangeleerde woorden

MIA

Zin:
van een 3 à 5 aangeleerde woorden

MIA

Vertellen:
via een beschrijving

MIA

Vertellen:
• met een vorm van ondersteuning
• met aandacht voor verstaanbare uitspraak
• met aandacht voor eenvoudige zinsconstructie
• met concrete inhoud
• in enkele enkelvoudige zinnen

Voorbeelden

Onderwerpen om over te vertellen of te presenteren:
• een gebeurtenis zoals een ontmoeting, een uitstap, een ongeluk, een
    sportevenement, een feest
• beschrijving van iets of iemand zoals de verschillende delen van een huis, een
    medeleerling
Met een vorm van ondersteuning:
• zinnen, vaste structuren (il/elle est ..., il a les cheveux …)
• trefwoorden om korte zinnen mee te maken
• gerichte vragen/ opdrachten

MIA

Navertellen:
• in een opsomming
• met een vorm van ondersteuning

MIA

Verwoorden
• met een vorm van ondersteuning
• met gebruik van taal uit de tekst

Voorbeelden

Met een vorm van ondersteuning:
• Een reeks zinnen die de leerlingen in de juiste volgorde moeten zetten of waaruit ze
    moeten kiezen.
• Trefwoorden van waaruit de leerlingen korte zinnen kunnen maken.
• Tekeningen/ prenten/ voorwerpen waarbij ze een zin moeten maken.
• gerichte vragen/opdrachten

MIA

Ja-nee vragen:
• intonatievraag
• est-ce que + gewone zin

MIA

Ja-nee vragen:
inversievraag

MIA

Vragen:
• vraag met een vragend voornaamwoord: wie (qui), wat (quoi), wat (que/qu’), welke
    (van de) (quel/quelle/quels/quelles)
• vragen met de intonatievorm, met ‘est-ce que’, met een vraagwoord
• vragen met een vragend bijwoord: waar (où), wanneer (quand), hoe (comment),
      hoeveel (combien (de))

MIA

Vragen:
vragen met een vragend bijwoord: waarom (pourquoi)

MIA

Beantwoorden:
• bevestigend antwoorden
• ontkennend antwoorden met gebruik van een bijwoord van ontkenning

MIA

Vragen:
• positief en negatief geformuleerde vragen
• vraag met een vragend voornaamwoord: wie (qui), wat (quoi), wat (que/qu’), welke
    (van de) (quel/quelle/quels/quelles)
• vragen met de intonatievorm, met ‘est-ce que’, met een vraagwoord
• vragen met een vragend bijwoord: waar (où), wanneer (quand), hoe (comment),
    hoeveel (combien (de))

MIA

Vragen:
Vragen met een vragend bijwoord: waarom (pourquoi)

MIA

Begrijpen:
• vragen
• antwoorden
• uitspraken

MIA

Gesprekken:
• informele gesprekken
• formele gesprekken
• reageren op vragen en uitspraken door te antwoorden en uitspraken te doen
• stellen zelf vragen

Voorbeelden

Gespreksonderwerpen:
als spreker zeggen hoe je heet, wat je (niet) graag doet in je vrije tijd, de weg vragen,
vragen hoeveel iets kost, gepast reageren op een vraag of uitspraak

*in een variatie aan gespreksvormen

Voorbeelden

Elementaire omgangsvormen en beleefdheidsconventies:
aanspreekvormen gebruiken (Bonjour, Bonjour tous le monde, Bonjour Mademoiselle,
Bonjour Monsieur), bedanken de luisteraars, gebruiken ‘je voudrais…’ als ze graag iets
willen, gebruiken ‘s’il vous plaît’ als ze iets vragen, gebruiken gepast ‘tu’ of ‘vous’.

Voorbeelden

• Tijdens een gesprek met de directeur over een schoolproject spreekt Hans beleefd
    en gebruikt hij gepaste aanspreekvormen zoals ‘monsieur’ en ‘mademoiselle’. Hij
    wacht tot de ander is uitgesproken voordat hij zelf iets zegt.
• Elsa begroet de buschauffeur met een vriendelijke “bonjour” en bedankt hem bij
    het uitstappen. Ze weet dat kleine beleefdheden belangrijk zijn in dagelijkse
    interacties.

MIA

Markeerders:
• voor vrouwelijk (geslacht)
• voor meervoud (getal)

MIA

Werkwoordsvormen:
uitgangen van werkwoordsvormen (persoon en tijd)

MIA

Uit het geheugen:
na aandachtig lezen van een zin

Zinnen:
van 5 à 7 aangeleerde woorden

MIA

Aanvullen:
• met een vorm van ondersteuning
• schriftelijk

MIA

Schrijven:
• met een vorm van ondersteuning
• door aan te vullen
• door samen te stellen

MIA

Zinnen:
niet vooraf aangeleerde zinnen aan de hand van aangeboden, gekende woorden

MIA

Een opsomming:
• van een gebeurtenis
• van een verhaal
• van iets of iemand

Schrijven:
met een vorm van ondersteuning

Voorbeelden

Met een vorm van ondersteuning:
• individueel of samen geschreven teksten
• willekeurig aangeboden zinnen ordenen in een logische opbouw
• aan de hand van aangeboden werkwoordsvormen zinnen aanvullen
• gekende zinnen reconstrueren aan de hand van willekeurig aangeboden woorden
• hanteren bij het schrijven een stappenplan of aangeboden tekststructuur

MIA

Een tekst:
• een schriftelijke vraag stellen
• schriftelijk informatie verstrekken

Schrijven:
met een vorm van ondersteuning

MIA

Zin:
van een 3 à 5 aangeleerde woorden

Vertalen:
met een vorm van ondersteuning

MIA

Zin:
van een 3 à 5 aangeleerde woorden

Vertalen:
met een vorm van ondersteuning

MIA

Woordenschat en structuren:
vermeld in de woordenlijst Frans

Begrijpen:
• bij het lezen
• bij het luisteren

MIA

Woordenschat en structuren:
vermeld in de woordenlijst Frans

Gebruiken:
• bij het spreken
• bij het mondeling interageren
• bij het schrijven

MIA

Kennis van het Nederlandse taalsysteem:
In het Nederlands de volgende voor het Frans relevante termen gebruiken:
• klank, klinker, medeklinker, uitspraak
• alfabet, letter, hoofdletter, kleine letter
• trema, accent, koppelteken, apostrof
• leesteken, punt, vraagteken, uitroepteken, komma, dubbele punt, spatie,
    aanhalingsteken
• afkorting, woord, lidwoord, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord,
    voornaamwoord, werkwoord, bijwoord
• enkelvoud, meervoud, mannelijk, vrouwelijk
• stam, uitgang, persoon, persoonsvorm, infinitief, tijd, tegenwoordige tijd, verleden
    tijd, nabije toekomst
• zin, zinsdeel, onderwerp, persoonsvorm, woordgroep
• vervoegen, vervoeging, overeenkomen, overeenkomst

Te hanteren begrippen

de klank, de klinker, de medeklinker, de uitspraak, het alfabet, de letter, de hoofdletter,
de kleine letter, het trema, het accent, het koppelteken, de apostrof, het leesteken, het
punt, het vraagteken, het uitroepteken, de komma, het dubbele punt, de spatie, het
aanhalingsteken, de afkorting, het woord, het lidwoord, het zelfstandig naamwoord, het
bijvoeglijk naamwoord, het voornaamwoord, het werkwoord, het bijwoord, het
enkelvoud, het meervoud, mannelijk, vrouwelijk, de stam, de uitgang, persoon, de
persoonsvorm, de infinitief, de tijd, de tegenwoordige tijd, de verleden tijd, de nabije
toekomst, de zin, het zinsdeel, het onderwerp, de woordgroep, vervoegen, de
vervoeging, overeenkomen, de overeenkomst

MIA

Soorten zinnen:
• mededelende zin
• bevestigende zin
• vraagzin met de intonatievorm
• vraagzin met ‘est-ce que’
• vraagzin met vraagwoord
• ontkennende zin: ne ..pas, ne…plus

MIA

Zinnen:
• enkelvoudige zinnen
• samengestelde zinnen

Formuleren:
zinnen met minimaal een onderwerp en een persoonsvorm

MIA

Afstemmen:
in persoon en in getal

Voorbeelden

Aanpassing van het lidwoord bij een ontkennende zin:
• C’est un livre - Ce n’est pas un livre.
• J’ai un frère - Je n’ai pas de frère.

MIA

Woordsoorten:
• lidwoorden
• zelfstandige naamwoorden
• bijvoeglijke naamwoorden
• werkwoorden

MIA

Herkennen:
• aan de hand van het lidwoord:
    bepaalde lidwoorden: l’, le, la, les
    onbepaalde lidwoorden: un, une, des
• aan de hand van het bijvoeglijk naamwoord

Te hanteren begrippen

l’, le, la, les, un, une, des, le féminin, le masculin, mannelijk, vrouwelijk

MIA

Woordsoorten:
• het lidwoord
• bijvoeglijke naamwoorden

MIA

Herkennen:
aan de hand van het gebruik van lidwoorden of door de schrijfwijze/uitspraak

Te hanteren begrippen

het meervoud, het enkelvoud, le singulier, le pluriel

MIA

Omzetten:
• meervouden eindigend op ‘s’ en ‘x’
• zelfstandig naamwoord met lidwoord

MIA

Persoonlijke voornaamwoorden:
• als onderwerp (je/j’, tu, il, elle, on, nous, vous, ils, elles)
• als beklemtoonde vorm (moi, toi, lui, elle, nous, vous, eux, elles)
• als lijdend voorwerp (enkel derde persoon: le, la, l’, les)
• overeenkomst tussen persoonlijk voornaamwoord en antecedent (il, elle, ils, elles)

Te hanteren begrippen

je, j’, tu, il, elle, on, nous, vous, ils, elles, moi, toi, lui, elle, nous, vous, eux, elles, le, la, les

MIA

Bezittelijke voornaamwoorden:
• mon, ma, mes, ton, ta, tes, son, sa, ses, notre, nos, votre, vos, leur, leurs
• uitzonderingen: mon, ton, son gebruiken bij vrouwelijke zelfstandige naamwoorden
    die beginnen met een klinker

Te hanteren begrippen

mon, ma, mes, ton, ta, tes, son, sa, ses, notre, nos, votre, vos, leur, leurs