Leerplandoelen zoeken — Leerplandoelen

WT.107 Begrijpen K1 GO!-doel

Herkennen de kenmerken van grasland en bos.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken:
• grasland: open ruimte, gras, zonlicht
• bos: schaduwrijke plekken, dichte begroeiing, hoge bomen

WT.108 Begrijpen K2 GO!-doel

Herkennen de kenmerken van grasland en bos.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken:
• grasland: open ruimte, gras, zonlicht
• bos: schaduwrijke plekken, dichte begroeiing, hoge bomen
• enkele veel voorkomende dieren en planten

Te hanteren begrippen

het gras, de boom, het bos, de schaduw, de open ruimte

WT.109 Begrijpen K3 GO!-doel

Illustreren kenmerken van grasland, bos en heide.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken:
• grasland: open ruimte, gras, zonlicht
• bos: schaduwrijke plekken, dichte begroeiing, hoge bomen
• heide: droge grond, lage begroeiing, heideplanten
• enkele veel voorkomende dieren en planten

Te hanteren begrippen

de heide, het grasland, de heideplant, de droge grond

WT.110 Begrijpen L1 L2 L4 3.2.1; L4 3.2.6

Beschrijven de kenmerken van de zee en de kust.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken zee en de kust:
Biotische kenmerken (levend):
    Typische planten: wieren, duinplanten
    Typische ongewervelde dieren: kwallen, weekdieren, krabben
    Typische gewervelde dieren: vissen, zeevogels, zeehonden
abiotische kenmerken (niet-levend):
    zout zeewater
    getijden (eb en vloed)
    zand
    temperatuur, zonlicht en wind
    golfslag
relaties:
    tussen organismen onderling en hun omgeving

Te hanteren begrippen

de zee, de kust, het zand, het helmgras, de duinen, veel zonlicht, veel wind, het
zeebriesje, koeler

Voorbeelden

Relaties tussen organismen onderling en hun omgeving:
Zeewier groeit in zout water. Mosselen kleven vast aan stenen zodat de golven ze niet
meenemen. Mosselen leven dicht bij elkaar.

WT.111 Begrijpen L3 L4 3.2.1; L4 3.2.6

Beschrijven kenmerken van het stadslandschap.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken stadslandschap:
abiotische kenmerken (niet-levend):
    gebouwen en wegen
    luchtkwaliteit en temperatuur
    geluid
    verlichting
biotische kenmerken (levend):
    mensen
    huisdieren
    stadsvogels
    planten in parken, geveltuintjes of op daken
relaties:
    tussen organismen onderling en hun omgeving

Te hanteren begrippen

het stadslandschap, het huisdier, de stadsvogel, het verkeer, de verlichting, de geveltuin,
de daktuin, de biotoop

Voorbeelden

relaties tussen organismen onderling en hun omgeving:
Afval op straat trekt meeuwen, ratten of duiven aan. Bijen verzamelen nectar bij bloemen
in een park. Mos groeit op vochtige muren of stoepen. Vogels gebruiken soms gebouwen
als nestplaats.

WT.112 Begrijpen L4 L4 3.2.1; L4 3.2.6

Beschrijven kenmerken van het agrarisch landschap.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken agrarisch landschap:
abiotische kenmerken (niet-levend):
    bodemsoort: zand, klei
    water: irrigatie, sloten
    temperatuur en zonlicht
    kunstmest en pesticiden
biotische kenmerken (levend):
    gewassen: graan, aardappelen, groenten
    boerderijdieren
    boer en landarbeiders
    insecten en vogels die op de velden leven
relaties:
    tussen organismen onderling en hun omgeving

Te hanteren begrippen

het agrarisch landschap, de weide, de boer, de irrigatie, de sloten, de zand- en kleigrond,
de mest, de kunstmest, de pesticide, het gewas, het boerderijdier, de biotoop

Voorbeelden

relaties tussen organismen onderling en hun omgeving:
Vogels eten insecten op akkers. Wind kan zaden verspreiden over het veld. Mest helpt
planten groeien. Bloemenranden langs akkers trekken bijen en vlinders aan.

WT.113 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.1; L6 3.2.5

Beschrijven kenmerken van de zoetwateromgeving.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Kenmerken zoetwateromgeving:
abiotische kenmerken (niet-levend):
    water: natuurlijk het belangrijkste onderdeel
    licht: zonlicht dat in het water schijnt
    temperatuur: hoe warm of koud het water is
    zuurstofgehalte: hoeveel zuurstof er in het water zit
    bodem: zand, slib of stenen op de bodem van het water
    stroming: in rivieren
    pH-waarde: hoe zuur of basisch het water is
biotische kenmerken (levend):
    planten: waterlelies, riet en kroos
    dieren: vissen (snoek, karper), kikkers, salamanders
    insecten: waterjuffers, muggenlarven, kevers
    micro-organismen: bacteriën, algen
    watervogels: eenden, meerkoeten
    mensen: vissers, wandelaars, zwemmers

Te hanteren begrippen

het zoet water, de zoetwateromgeving, de waterkwaliteit, de waterplant, het slib, de
waterrecreatie, de zuurtegraad, de watervogel, de vis, de amfibie, de bacterie, de alg

WT.114 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.1; L6 3.2.8

Beschrijven het belang van biodiversiteit.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Biodiversiteit:
verscheidenheid aan levende organismen

Belang biodiversiteit:
• Meer soorten organismen betekent meer overleving: Als er veel verschillende
    planten en dieren zijn, is de natuur sterker en beter bestand tegen ziekten of
    veranderingen.
• Bestuiving zorgt voor variatie in plantensoorten. Dat is belangrijk voor gezonde
    ecosystemen waarin planten en dieren van elkaar afhankelijk zijn
• De natuur houdt zichzelf in evenwicht: bepaalde dieren leven samen in een gebied
    omdat daar de juiste planten groeien of het ene dier voedsel is voor de andere.
    Elke soort heeft “een taak”. Bijen bestuiven bloemen, regenwormen maken de
    bodem gezond en bomen geven zuurstof. Als er soorten verdwijnen, raakt dat
    evenwicht verstoord.

Te hanteren begrippen

de biodiversiteit, de overleving, het evenwicht, het ecosysteem

WT.115 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.1; L6 3.2.5

Herkennen relaties binnen biotopen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Biotopen:
• grasland: enkele typische biotische en abiotische factoren
• bos: enkele typische biotische en abiotische factoren
• heide: enkele typische biotische en abiotische factoren
• de zee en de kust: enkele typische biotische en abiotische factoren
• stadslandschap: enkele typische biotische en abiotische factoren
• agrarisch landschap: enkele typische biotische en abiotische factoren
• zoetwateromgeving: enkele typische biotische en abiotische factoren

Relaties:
• voedselrelaties: Wie eet wie?
• concurrentie: Planten of dieren strijden om voedsel, ruimte of licht.
• symbiose: Samenwerken of afhankelijk zijn van elkaar.
• Invloed van mens of klimaat op de biotoop.

Te hanteren begrippen

het grasland, het bos, de heide, de zee, de kust, het stadslandschap, het agrarisch
landschap, het zoet water

WT.116 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.1; L6 3.2.3

Illustreren ecosystemen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ecosystemen:
Een ecosysteem is het geheel van levensgemeenschap(pen) en de niet levende omgeving.
Wat een ecosysteem uniek maakt, zijn de interacties: voedselketens, concurrentie,
samenwerking en kringlopen.

Te hanteren begrippen

het ecosysteem, de concurrentie, de samenwerking, de kringloop, de voedselketen, de
interactie

Voorbeelden

Karel gaat naar het Zoniënwoud. Hij ontdekt er een gemengd ecosysteem met
verschillende biotopen zoals loofbos, kalkhelling en beek.

WT.117 Gebruiken K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.2.1; L4 3.2.6; L6 3.2.5

Determineren verschillende biotopen op basis van veel voorkomende organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

de behoefte, het probleem

WT.118 Gebruiken L5 L6 GO!-doel

Vergelijken biotopen uit de eigen omgeving met dezelfde biotoop elders in de wereld.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

WT.119 Engageren K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.2.6; L6 3.2.4; L6 3.2.8

Reflecteren over hun eigen zorgzaamheid voor biotopen en de biodiversiteit.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

WT.120 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Tonen hun kennis over de biotopen, ecosystemen en biodiversiteit in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Biotopen en ecosystemen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Belle legt tijdens een boswandeling uit dat een bos een biotoop is met een rijke
    biodiversiteit, waar bomen, paddenstoelen, vogels en insecten in balans samenleven.
    Ze wijst erop hoe elke soort een rol speelt in het ecosysteem.
• Domien ging op reis naar Australië. In de kring bespreekt hij hoe koraalriffen een
    belangrijk ecosysteem vormen in de oceaan en hoe klimaatverandering en vervuiling
    de biodiversiteit daar bedreigen.

WT.121 Begrijpen K2 KO 3.2.1

Herkennen het principe van eten en gegeten worden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eten en gegeten worden:
Er zijn dieren die planten eten en dieren die andere dieren eten.

Te hanteren begrippen

eten

Voorbeelden

Eten en gegeten worden:
• Een koe eet gras.
• Een vogel eet rupsen.

WT.122 Begrijpen K3 KO 3.2.1

Begrijpen dat organismen in de natuur met elkaar verbonden zijn via eten en gegeten worden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eten en gegeten worden:
eenvoudige principe van voedselrelaties: Sommige dieren eten planten, andere dieren
eten die dieren.
eenvoudige voedselketen met 2 stappen
Planten zijn het begin van de keten.

Voorbeelden

Eenvoudige eetketens met 2 stappen:
bladeren – rups: De rups eet bladeren van een boom of struik.

WT.123 Begrijpen L1 L2 L4 3.2.1; L4 3.2.2; L4 3.2.5; L4 3.2.6

Beschrijven een eenvoudige voedselketen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedselketen:
lineaire voorstelling van organismen
Elk organisme in de keten wordt gegeten door het volgende organisme.
Een voedselketen begint meestal bij een plant en eindigt bij een roofdier.

Te hanteren begrippen

de voedselketen

Voorbeelden

Voedselketen:
• gras → konijn → vos (Het gras wordt gegeten door het konijn. Het konijn wordt
    gegeten door de vos)
• gras → sprinkhaan → kikker → reiger

WT.124 Gebruiken L1 L2 L4 3.2.2; L4 3.2.6

Tekenen een voedselketen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

WT.125 Begrijpen L3 L4 3.2.1; L4 3.2.3; L4 3.2.6

Illustreren dat de voedselkringloop een cyclus is van eten en gegeten worden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedselkringloop:
Een voedselkringloop is het natuurlijke proces waarbij voedingsstoffen steeds opnieuw
worden doorgegeven tussen planten, dieren, afbrekers en de bodem, zodat er geen afval
is en niets verloren gaat.

Te hanteren begrippen

de voedselkringloop, doorgeven van voedingsstoffen, het natuurlijk evenwicht, eten en
gegeten worden

Voorbeelden

Voedselkringloop:
zonlicht → gras (producent) → konijn (planteneter) → vos (roofdier) → dood dier →
bodemdiertjes en bacteriën breken af → voedingsstoffen in de bodem → nieuw gras
groeit

WT.126 Gebruiken L3 L4 3.2.1; L4 3.2.3; L4 3.2.6

Geven een voedselkringloop.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

WT.127 Begrijpen L4 L4 3.2.1; L4 3.2.5; L4 3.2.6

Beschrijven een eenvoudige voedselpiramide.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedselpiramide:
Een voedselpiramide is een schematische weergave die laat zien hoe de energie in een
ecosysteem wordt doorgegeven van de ene soort naar de andere. Deze voorstelling
maakt zichtbaar dat er steeds minder energie overblijft naarmate je hoger in de piramide
komt.
onderste laag: producenten
middenlagen: consumenten
top: de toppredatoren
belangrijke kenmerken:
    De energie neemt af na elke stap, omdat dieren energie gebruiken om te bewegen,
    te groeien.
    Daarom is er minder energie beschikbaar voor elk volgend niveau.
    De basis is het breedst, want zonder veel planten is er geen energie voor de rest.

Te hanteren begrippen

de voedselpiramide, de consument, de producent, de (top)predator, de planteneter, de
vleeseter, de alleseter

Voorbeelden

Voedselpiramide:
Blad → rups → koolmees → sperwer

WT.128 Gebruiken L4 L4 3.2.1; L4 3.2.5; L4 3.2.6

Geven een voedselpiramide.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

WT.129 Begrijpen L4 L4 3.2.1; L4 3.2.3; L4 3.2.6

Beschrijven de rol van reducenten in de voedselkringloop.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Reducent:
Organisme dat dode planten, dieren of uitwerpselen afbreekt tot kleine stoffen die terug
in de bodem terechtkomen. Die stoffen worden opgenomen door planten.

Te hanteren begrippen

de reducent, afbreken van voedsel

WT.130 Begrijpen L5 L6 3.2.1; L6 3.2.2; L6 3.2.6

Illustreren hoe voedselketens samen een voedselweb vormen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedselweb:
Een voedselweb is een netwerk van meerdere voedselketens die met elkaar verbonden
zijn binnen één ecosysteem. In de natuur eten dieren namelijk vaak meer dan één soort
voedsel en worden ze op hun beurt ook door meerdere dieren gegeten. Een voedselweb
laat dus zien hoe alles met elkaar samenhangt.
Gevolgen bij verstoring van het natuurlijk evenwicht:
    invloed op andere soorten: minder voedsel, meer concurrentie, veranderingen in
    populatiegrootte en ecosysteembalans
    Wanneer een sleutelsoort verdwijnt, geraakt het voedselweb uit evenwicht.

Te hanteren begrippen

het voedselweb, afhankelijk zijn van, het ecosysteem

Voorbeelden

Een voedselweb in het bos:
eik → rups → vogel → uil
bessenstruik → muis → vos
paddenstoel → slak → egel
De muis kan ook gegeten worden door een uil. Rupsen worden gegeten door kikkers,
vogels of egels. Al deze lijnen kruisen elkaar: als één soort verdwijnt, kan dat meerdere
dieren beïnvloeden in het hele web.

WT.131 Gebruiken L5 L6 3.2.1; L6 3.2.2; L6 3.2.6

Tekenen een voedselweb.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Tekenen:
Tekenen relaties tussen producenten, consumenten en reducenten.

WT.132 Gebruiken L6 L6 3.2.1; L6 3.2.4

Analyseren een verstoring in een ecosysteem.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Verstoring in ecosysteem:
• Overbevissing vermindert roofdierenpopulaties.
• Uitsterven van bestuivers beperkt voedselproductie voor planteneters.

WT.133 Engageren K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 GO!-doel

Tonen hun kennis over de voedselkringloop in verschillende contexten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Voedselkringloop

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

• Camiel ziet zijn vriend een spin doodtrappen en legt hem uit dat wanneer hij dat
    doet er meer muggen zullen komen die hen kunnen prikken.
• Charlotte leest een artikel over overbevissing en bespreekt de gevolgen voor het
    voedselweb.

WT.134 Begrijpen K1 K2 K3 GO!-doel

Herkennen dat sommige dingen opnieuw kunnen worden gebruikt.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Recyclage

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Opnieuw gebruiken:
vanuit de basishouding: afval vermijden is goed
sorteren: papier, plastic en restafval

WT.135 Begrijpen L1 L2 L4 3.2.1; L4 3.2.4

Beschrijven eenvoudige manieren om met afval om te gaan.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Recyclage

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Omgaan met afval:
stappen:
• voorkomen
• hergebruik
• sorteren

Te hanteren begrippen

het sorteren, het hergebruiken, het afval, de vuilnisbak, het plastic, het papier

WT.136 Begrijpen L3 L4 L4 3.2.1; L4 3.2.4

Beschrijven de afvalladder van Lansink.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Recyclage

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Afvalladder van Lansink:
de preventie (voorkomen): Zorg dat er géén afval ontstaat.
het hergebruik: Gebruik producten opnieuw.
de recyclage (materialen hergebruiken): Grondstoffen herwinnen uit afval.
de energieterugwinning: Afval verbranden en daarbij energie opwekken.
het verbranden of storten: Laatste optie; als energieterugwinning niet mogelijk is wordt afval
verbrand of, als dat niet mogelijk is, in een stortplaats gestort.

Te hanteren begrippen

de preventie, het hergebruik, recycleren, de recyclage, het verbranden, het storten,
milieuvriendelijk

Voorbeelden

De preventie:
Neem een herbruikbare drinkfles mee in plaats van telkens een plastic flesje te kopen.
Het hergebruik:
Geef kleren door aan iemand anders of gebruik een glazen potje als bewaardoosje.
De recyclage:
Papier, glas of plastic sorteren zodat er weer nieuw materiaal van gemaakt kan worden.
De energieterugwinning:
Huisvuil wordt verbrand in een afvalcentrale om stroom of warmte te produceren.
Het verbranden of storten:
Als energieterugwinning niet mogelijk is worden spullen die niet herbruikbaar of
recycleerbaar zijn verbrand of als allerlaatste optie gestort.

WT.137 Gebruiken K1 K2 K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L4 3.2.4

Analyseren het omgaan met afval.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Recyclage

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Omgaan:
• met eigen verbruik
• met verbruik als groep
• met verbruik in de omgeving

WT.138 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.7

Duiden dat omgevingen kunnen veranderen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Veranderen:
• door natuurlijke oorzaken of menselijk ingrijpen
• tijdelijke en blijvende veranderingen
• Biodiversiteit kan afnemen of veranderen.

WT.139 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.3

Illustreren de diensten die het ecosysteem levert aan de mens.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Diensten:
• Wat geeft de natuur ons? : voeding, medicijnen, grondstoffen, water
• Wat maakt de natuur mooi en leuk? : ontspanning
• Wat regelt de natuur voor ons? : zuivere lucht, proper water
• Wat doet de natuur achter de schermen?

Voorbeelden

Wat regelt de natuur voor ons?
zuivere lucht, proper water, het weer, CO₂ opslag in bossen, bescherming tegen
overstroming
Wat maakt de natuur leuk en mooi?
vakantieplekken, ontspanningsplekken, verhalen en kunst, natuur is ook goed voor onze
gezondheid en geluk
Wat doet de natuur achter de schermen?
leefgebied voor planten en vogels, planten groeien door licht en produceren zuurstof,
biodiversiteit

WT.140 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.4

Beschrijven hoe menselijke activiteiten het ecosysteem beïnvloeden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Beïnvloeden:
• negatieve impact van mensen: Vervuiling, landbouw, overbevissing en ontbossing
    beïnvloeden producenten, consumenten en afbrekers.
• positieve impact van mensen: natuur beschermen en herstellen, biodiversiteit
    bevorderen, milieuvriendelijk tuinieren en landbouw, afval vermijden en duurzaam
    omgaan met energie

Te hanteren begrippen

de vervuiling, de landbouw

WT.141 Gebruiken L5 L6 L6 3.2.4

Geven oplossingen om het ecosysteem in balans te houden.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

WT.142 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.8

Duiden het belang van zorg- en duurzaam om te gaan met het leefmilieu.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Belang:
behoud van biodiversiteit
afremmen van klimaatverandering
bescherming van natuurlijke hulpbronnen

WT.143 Engageren K3 L1 L2 L3 L4 L5 L6 L6 3.2.3; L6 3.2.4; L6 3.2.7; L6 3.2.8

Reflecteren over hun eigen invloed en die van de mens op het leefmilieu.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Relatie tussen organismen onderling en hun omgeving › Invloeden van organismen op leefmilieu

WT.144 Begrijpen L4 L5 L4 3.2.10; L6 3.2.15

Beschrijven gelijkenissen en verschillen tussen ouders en nakomelingen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Ouders en nakomelingen:
• mens
• dier

Gelijkenissen en verschillen:
Nakomelingen zijn in de regel verschillend van en niet identiek aan hun ouders

Te hanteren begrippen

de gelijkenis, het verschil

WT.145 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.5; L6 3.2.9; L6 3.2.14; L6 3.2.15

Herkennen dat mensen en dieren bij het voortplanten erfelijke kenmerken doorgeven.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Doorgeven:
Eén van de belangrijkste redenen waarom organismen zich voortplanten is het
voortbestaan van de soort.

Erfelijke kenmerken:
• uiterlijke eigenschappen: oogkleur, haarkleur, huidskleur, lengte, lichaamsbouw,
    gezichtsvorm
• medische en biologische eigenschappen: bloedgroep, aanleg voor ziektes,
    allergieën, kleurenblindheid, ontwikkelingsstoornissen

Te hanteren begrippen

erfelijk, erven, de erfelijke eigenschap, de erfelijkheid, de oogkleur, de haarkleur, de
lengte, de bloedgroep, de huidskleur, de allergie, de kleurenblindheid, de vorm van het
gezicht

WT.146 Begrijpen L5 L6 3.2.9; L6 3.2.16

Illustreren aangepastheid van organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Organismen:
• mens
• dier

Aangepastheid:
• Lichamelijke aangepastheid: fysieke eigenschappen die helpen overleven
• gedragsmatige aangepastheid: gedrag van een dier of plant dat zijn overleven
    bevordert

Te hanteren begrippen

de aangepastheid, veranderen, de schutkleur, de aanpassing

Voorbeelden

Lichamelijke aangepastheid:
Kamelen hebben vet in hun bult om energie op te slaan en sluiten hun neusgaten tegen
zand.
Schutkleuren en camouflage helpen dieren om niet op te vallen.
Uilen jagen ’s nachts. Andere dieren zijn niet aangepast om ’s nachts te jagen en vormen
dus geen concurrentie voor de uil.
Gedragsmatige aangepastheid:
Wolven jagen in groep waardoor ze grotere prooien kunnen vangen dan wanneer ze
alleen zouden jagen.
Kamerplanten groeien naar het raam toe om meer licht te vangen.

WT.147 Begrijpen L5 L6 3.2.16

Illustreren aangepastheid van organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Organismen:
plant

Aangepastheid:
• aangepastheid aan droogte
• aangepastheid aan natte of moerassige gebieden
• aangepastheid aan schaduwrijke plekken
• verdediging tegen dieren
• aangepastheid voor voortplanting en verspreiding

Voorbeelden

Aangepastheid aan droogte:
Vetplanten bewaren vocht in hun bladeren of stengels.
Aangepastheid aan natte of moerassige gebieden:
Riet heeft holle stengels waarin lucht naar de wortels gaat, zodat ze onder water toch
kunnen ‘ademen’.
Aangepastheid aan schaduwrijke plekken:
Tropische planten met grote bladeren vangen meer licht op in een donkere omgeving.
Verdediging tegen dieren:
Doornige struiken zoals de braam, houden grazers op afstand.
Aangepastheid voor voortplanting en verspreiding:
Felle bloemen trekken insecten aan voor bestuiving.

WT.148 Begrijpen L6 L6 3.1.5; L6 3.2.9; L6 3.2.11; L6 3.2.13

Beschrijven evolutie.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Evolutie:
Een soort is veranderlijk.
Binnen een soort is er variatie, concurrentie en overerving. De omgeving bepaalt wat
nodig is om te kunnen overleven.
De best aangepaste individuen (binnen een populatie) voor die omgeving overleven het
meest, kunnen dus meer en langer voortplanten en hun genetische kenmerken
doorgeven. Die kenmerken zullen sterker naar voren komen in de populatie.
Dit is natuurlijke selectie.

Te hanteren begrippen

de evolutie, de natuurlijke selectie, de variatie, de soort

Voorbeelden

Evolutie:
Er zijn witte en grijze vlinders in eenzelfde populatie vlinders die leven tussen witte
berken. De witte vlinders vallen niet op en worden weinig opgegeten, de grijze vlinders
worden veel opgegeten door vogels. In deze omgeving zijn de witte vlinders het best
aangepast. Er wordt een fabriek geplaatst in de omgeving en de berkenstammen
kleuren grijs van de uitstoot: de witte vlinders vallen nu veel sterker op dan de grijze en
worden meer opgegeten. In dat geval zijn de grijze vlinders beter aangepast aan de
omgeving. De omgeving bepaalt of de dieren aangepast zijn of niet. De vlinders zelf
kunnen zich niet aanpassen.

WT.149 Begrijpen L6 L6 3.2.9; L6 3.2.13

Illustreren dat soorten uitsterven.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Uitsterven:
Door natuurlijke oorzaken of door menselijke oorzaken kan een soort uitsterven.
Uitsterven betekent dat er geen enkel levend exemplaar van een soort meer overblijft.
Het uitsterven kan geleidelijk of plots gebeuren.
Het uitsterven van een soort zorgt voor minder biodiversiteit en heeft impact op
ecosystemen.

Te hanteren begrippen

Uitsterven

Voorbeelden

Menselijke oorzaken:
De dodo was een vogel die leefde op het eiland Mauritius. Toen de mens daar kwam,
werd hij massaal gevangen en uitgeroeid.
Natuurlijke oorzaken:
De dinosauriërs stierven ongeveer 65 miljoen jaar geleden uit. Waarschijnlijk gebeurde
dit door een grote meteorietinslag.

WT.150 Gebruiken L5 L6 L4 3.2.10; L6 3.2.16

Analyseren veranderingen in organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Veranderingen:
• Sneeuwhazen leven in gebieden met sneeuw in de winter, maar zonder sneeuw in
    de zomer. Sneeuwhazen die hun vacht succesvol wisselen van bruin naar wit in de
    winter overleven meer en krijgen dus meer nakomelingen met hun genen. Na vele
    generaties zijn bijna alle hazen daar wit in de winter.
• De voorouders van de mens hadden veel lichaamshaar. Dat hielp om warm te
    blijven in koude omgevingen. Toen mensen kleren maakten en vuur gebruikten
    werd dat dikke haar minder belangrijk. Mensen met minder lichaamshaar hadden
    geen nadeel meer en gaven hun eigenschappen door.

WT.151 Gebruiken L5 L6 L4 3.2.10; L6 3.2.14

Koppelen eigenschappen aan erfelijkheid.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

WT.152 Begrijpen L5 L6 3.2.9; L6 3.2.12

Herkennen de bouwstenen van organismen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Cellen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Bouwstenen:
Een cel is het kleinste bouwsteentje van alle levende wezens.
Cellen zie je niet met het blote oog.
Sommige organismen bestaan uit heel veel cellen en andere uit slechts één.
Een cel is de kleinste eenheid van leven.

Te hanteren begrippen

de cel, de bouwsteen

WT.153 Begrijpen L6 L6 3.2.9; L6 3.2.12

Beschrijven dat alle organismen uit één of meer cellen bestaan.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Cellen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Organismen:
die uit één cel bestaan: bacteriën en sommige schimmels
die uit veel cellen bestaan: planten, schimmels, dieren (waaronder mensen)
Meercellige organismen bestaan uit miljoenen cellen die samenwerken.

Cellen:
Verschillende cellen kunnen verschillende functies hebben.
Cellen kunnen zich delen om te groeien of te herstellen.

Te hanteren begrippen

de ééncellige, de meercellige

Voorbeelden

Meercellige organismen:
hond, mier, vinvis, spons, zonnebloem, waterlelie, champignon

WT.154 Begrijpen L6 L6 3.2.12

Illustreren hoe bij de meeste gewervelde dieren uit een bevruchte eicel een meercellig organisme ontstaat.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Cellen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Hoe:
Door celdeling: de meeste gewervelde dieren zijn meercellige organismen die
“ontstaan” doordat één cel (een eicel), die bevrucht wordt door een andere cel (zaadcel)
zich herhaaldelijk deelt en zo steeds meer cellen vormt. Elke mens of dier begint als een
bevruchte cel. Die cel splitst zich in twee cellen. Die twee worden er vier, dan acht, dan
zestien… In het begin zijn alle cellen hetzelfde maar na een tijdje krijgen ze verschillende
functies: sommige worden spiercellen, andere zenuwcellen, enz. Cellen met dezelfde
functie gaan samenwerken en vormen weefsels en organen.

Te hanteren begrippen

de celdeling, de meercellige

WT.155 Begrijpen K1 KO 3.2.2

Herkennen verschillende voedingsmiddelen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

WT.156 Begrijpen K2 KO 3.2.2; KO 3.2.3

Herkennen gezonde en minder gezonde voedingsmiddelen voor de mens.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Gezonde voedingsmiddelen (“eet regelmatig deze”):
groenten, fruit, bruin brood, water
Minder gezonde voedingsmiddelen (“eet niet te vaak deze”):
snoep, chocolade, frisdrank

WT.157 Begrijpen K3 L1 KO 3.2.2; L4 3.2.12

Herkennen gezonde en minder gezonde voedingsmiddelen voor de mens.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Te hanteren begrippen

gezond, minder gezond, het eten, de drank, de voeding, proeven

Voorbeelden

Gezonde voedingsmiddelen (“eet regelmatig deze”):
groenten, fruit, melk en yoghurt, bruin brood, eieren, water
Minder gezonde voedingsmiddelen (“eet niet te vaak deze”):
snoep, chocolade, chips, frisdrank, hamburger

WT.158 Begrijpen K2 K3 KO 3.2.3; KO 3.2.4; KO 3.3.1

Beschrijven de noodzaak aan voedingsstoffen bij mensen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Noodzaak aan voedingsstoffen:
Mensen hebben eten nodig om te groeien.
Eten en drinken geven energie om te groeien, bewegen, nadenken, spelen.
Als je honger hebt moet je eten.
Als je dorst hebt moet je drinken.

Te hanteren begrippen

groeien, bewegen, denken, het water, eten, drinken, de honger, de dorst

WT.159 Begrijpen L1 L2 L4 9.1.8

Herkennen verschillende basisvoedingsmiddelen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Basisvoedingsmiddelen:
groenten en fruit
brood en graanproducten
zuivel en alternatieven
eiwitrijke producten
dranken

Te hanteren begrippen

de groente, het fruit, het brood, de melk, de kaas, de zuivel, het ei, de drank, het water

WT.160 Begrijpen L3 L4 L4 3.2.11; L4 3.2.12; L4 9.1.8

Illustreren de functies van voedingsmiddelen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Functies:
• bouwstof: Sommige (eiwitrijke) voedingsmiddelen zorgen voor groei: kaas, melk, ei,
    peulvruchten
• brandstof: Sommige voedingsmiddelen (koolhydraten en gezonde vetten) geven
    energie: brood, pasta.
• beschermende stof: Sommige (vitaminerijke) voedingsmiddelen houden je gezond:
    fruit, groenten.
Gevarieerd:
• Het eten van verschillende soorten voeding voor een sterk en gezond lichaam.
• Focus ligt op groenten, fruit, graanproducten, eiwitten en zuivelproducten.

Te hanteren begrippen

de voedingsmiddelen, de bouwstof, de brandstof, de beschermende stof, de energie,
het volkoren brood, de peulvrucht, de noten, de zaden

WT.161 Gebruiken K2 K3 L1 L2 L3 KO 3.2.3; KO 3.2.4; L4 3.2.12; L4 9.1.8

Analyseren de eigen eet- en voedingsgewoonten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eet- en voedingsgewoonten:
• frequentie van maaltijden
• voedselkeuzes
• mate van evenwichtige voeding

Analyseren:
reflectie op persoonlijke voorkeuren

WT.162 Begrijpen L4 L4 9.1.8

Herkennen het verschil tussen bewerkte en onbewerkte voeding.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Verschil (on)bewerkte voeding:
gebruik van bewaarmiddelen, smaakstoffen en kleurstoffen, toevoegen van suikers en
vetten

Te hanteren begrippen

de voeding, de voedingsstof, het bewaarmiddel, de kleurstof, de smaakstof, de
toegevoegde suiker

WT.163 Begrijpen L4 L4 9.1.8

Illustreren hoe je gezond en duurzaam eet.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Gezond:
• gezonde, evenwichtige keuzes: in verhouding meer plantaardige dan dierlijke
    voeding eten, minder gesuikerde dranken en vooral water drinken, minder weinig
    tot niet-voedzame voeding eten

Duurzaam:
• duurzame keuzes: belang van seizoensgroenten en lokaal eten

Te hanteren begrippen

de seizoensgroente, het seizoensfruit, het lokaal eten, het biologisch eten, de variatie,
het verse product, plantaardig, duurzaam, de gezonde voeding, lokaal

WT.164 Begrijpen L5 L6 GO!-doel

Illustreren evenwichtige, gezonde voeding aan de hand van een voedingsmodel.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

Voorbeelden

Voedingsmodel:
de voedingsdriehoek (Vlaams Instituut Gezond Leven)

WT.165 Gebruiken L4 L5 L6 KO 3.2.3; KO 3.2.4; L4 3.2.12; L4 9.1.8; L6 3.2.18

Analyseren de eigen eet- en voedingsgewoonten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Eigen eet- en voedingsgewoonten:
• keuze voor voldoende essentiële voedingsstoffen
• gevarieerde voeding
• gezonde en duurzame keuzes

WT.166 Begrijpen L5 L6 L6 3.2.17; L6 3.2.18

Illustreren de functie van de verschillende voedingsstoffen.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedingsstoffen:
suikers: energie
vetten: energie, celstructuur en gezondheid
eiwitten: spieropbouw en gezondheid
vitaminen en mineralen: gezondheid en groei
vezels: gezondheid
water: niet uitdrogen, afvaltransport uit het lichaam

Te hanteren begrippen

de energiebron, de voedingsstof, het eiwit, de suiker, het vet, het mineraal, de
vitamine, de vezel, het water

WT.167 Begrijpen L6 GO!-doel

Illustreren voedingsgewoonten bij de mens.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Voedingsgewoonten:
culturele of persoonlijke eetgewoonten

Te hanteren begrippen

de vegetariër, de veganist, de flexitariër, halal, koosjer, glutenvrij, lactosevrij, suikervrij,
de allergie, de intolerantie

WT.168 Gebruiken L5 L6 L6 3.2.17; L6 3.2.18

Analyseren voedingsetiketten.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Analyseren:
ingrediëntenlijst
tabel voedingswaarde
nutriscore

Te hanteren begrippen

de nutriscore, de voedingswaarde

WT.169 Engageren L4 L5 L6 GO!-doel

Reflecteren op het maken van eigen gezonde en duurzame voedingskeuzes.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van voedingsstoffen

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Reflecteren:
• milieu-impact
• dierenwelzijn
• gezondheidsimpact
• voedselverspilling

Voorbeelden

• Jan vertelt dat hij naar een verpakkingsvrije winkel geweest is omdat hij wil
    bijdragen aan het milieu.
• Kimberly maakte een slaatje met de restjes van het avondmaal.

WT.170 Gebruiken L1 L2 L4 3.2.13

Voeren een groei-onderzoek uit.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Onderzoek:
plant met water en zon versus zonder water en/of zonder zon

WT.171 Gebruiken L3 L4 L4 3.2.13

Voeren een groei-onderzoek uit.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Onderzoek:
impact van de variabelen warmte, water en zon

WT.172 Begrijpen L5 L6 3.2.17; L6 3.2.19

Beschrijven het proces van fotosynthese.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Fotosynthese:
Zonlicht valt op het blad en wordt dankzij bladgroen (chlorofyl) opgevangen.
De plant neemt koolstofdioxide op uit de lucht via de huidmondjes in de bladeren.
De wortels nemen water uit de bodem op, waarna het via de vaatbundels naar de
bladeren wordt vervoerd.
In het bladgroen vindt vervolgens de omzetting plaats: koolstofdioxide en water
worden omgezet in glucose (suiker) en zuurstofgas. De plant heeft hiervoor zonlicht
nodig als energiebron. De suiker gebruikt de plant als bouwstof (voeding), het water en
zuurstofgas (afvalstoffen) worden uitgestoten in de lucht.
De plant gebruikt de glucose (suiker) om te groeien. Het zuurstof wordt door dieren
(waaronder mensen) en planten zelf gebruikt om te ademen.

Te hanteren begrippen

de koolstofdioxide, het bladgroen, de energie, de suiker, het zuurstofgas, de
fotosynthese

WT.173 Gebruiken L5 L6 3.2.19

Geven het principe van fotosynthese weer.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

WT.174 Begrijpen L6 L6 3.2.20; L6 3.2.21

Begrijpen dat de zon de primaire energiebron is voor het leven op aarde.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)

Toon MIA, begrippen en voorbeelden

MIA

Primaire energiebron:
De zon geeft licht en warmte.
Planten gebruiken energie van de zon om hun eigen voedsel te maken (fotosynthese).
Dieren krijgen die zonne-energie via voedsel: dieren eten planten of eten andere dieren
die planten gegeten hebben. De energie uit voedsel komt dus oorspronkelijk van de
zon, dus de zon staat eigenlijk aan de start van bijna elke voedselketen. (Uitzondering is
het diepzee-ecosysteem waar geen zonlicht is)
De zon beïnvloedt de omgeving: het weer, het klimaat en de waterkringloop.

Te hanteren begrippen

de energiebron, de fossiele brandstof

WT.175 Gebruiken L6 L6 3.2.21

Geven weer hoe bijna elke voedselketen start onder invloed van de energie van de zon.

Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Energiebronnen en voedingsstoffen › Energiebronnen en voedingsstoffen › Functie van energiebronnen (fotosynthese- zon)