vak: WT ✕ Bouw van organismen ✕

1. WT.144 Begrijpen L4 L5 L4 3.2.10; L6 3.2.15

   Beschrijven gelijkenissen en verschillen tussen ouders en nakomelingen.

   Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

   Toon MIA, begrippen en voorbeelden

   MIA

   Ouders en nakomelingen:
   • mens
   • dier
   
   Gelijkenissen en verschillen:
   Nakomelingen zijn in de regel verschillend van en niet identiek aan hun ouders

   Te hanteren begrippen

   de gelijkenis, het verschil

2. WT.145 Begrijpen L5 L6 L6 3.1.5; L6 3.2.9; L6 3.2.14; L6 3.2.15

   Herkennen dat mensen en dieren bij het voortplanten erfelijke kenmerken doorgeven.

   Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

   Toon MIA, begrippen en voorbeelden

   MIA

   Doorgeven:
   Eén van de belangrijkste redenen waarom organismen zich voortplanten is het
   voortbestaan van de soort.
   
   Erfelijke kenmerken:
   • uiterlijke eigenschappen: oogkleur, haarkleur, huidskleur, lengte, lichaamsbouw,
       gezichtsvorm
   • medische en biologische eigenschappen: bloedgroep, aanleg voor ziektes,
       allergieën, kleurenblindheid, ontwikkelingsstoornissen

   Te hanteren begrippen

   erfelijk, erven, de erfelijke eigenschap, de erfelijkheid, de oogkleur, de haarkleur, de
   lengte, de bloedgroep, de huidskleur, de allergie, de kleurenblindheid, de vorm van het
   gezicht

3. WT.146 Begrijpen L5 L6 3.2.9; L6 3.2.16

   Illustreren aangepastheid van organismen.

   Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

   Toon MIA, begrippen en voorbeelden

   MIA

   Organismen:
   • mens
   • dier
   
   Aangepastheid:
   • Lichamelijke aangepastheid: fysieke eigenschappen die helpen overleven
   • gedragsmatige aangepastheid: gedrag van een dier of plant dat zijn overleven
       bevordert

   Te hanteren begrippen

   de aangepastheid, veranderen, de schutkleur, de aanpassing

   Voorbeelden

   Lichamelijke aangepastheid:
   Kamelen hebben vet in hun bult om energie op te slaan en sluiten hun neusgaten tegen
   zand.
   Schutkleuren en camouflage helpen dieren om niet op te vallen.
   Uilen jagen ’s nachts. Andere dieren zijn niet aangepast om ’s nachts te jagen en vormen
   dus geen concurrentie voor de uil.
   Gedragsmatige aangepastheid:
   Wolven jagen in groep waardoor ze grotere prooien kunnen vangen dan wanneer ze
   alleen zouden jagen.
   Kamerplanten groeien naar het raam toe om meer licht te vangen.

4. WT.147 Begrijpen L5 L6 3.2.16

   Illustreren aangepastheid van organismen.

   Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

   Toon MIA, begrippen en voorbeelden

   MIA

   Organismen:
   plant
   
   Aangepastheid:
   • aangepastheid aan droogte
   • aangepastheid aan natte of moerassige gebieden
   • aangepastheid aan schaduwrijke plekken
   • verdediging tegen dieren
   • aangepastheid voor voortplanting en verspreiding

   Voorbeelden

   Aangepastheid aan droogte:
   Vetplanten bewaren vocht in hun bladeren of stengels.
   Aangepastheid aan natte of moerassige gebieden:
   Riet heeft holle stengels waarin lucht naar de wortels gaat, zodat ze onder water toch
   kunnen ‘ademen’.
   Aangepastheid aan schaduwrijke plekken:
   Tropische planten met grote bladeren vangen meer licht op in een donkere omgeving.
   Verdediging tegen dieren:
   Doornige struiken zoals de braam, houden grazers op afstand.
   Aangepastheid voor voortplanting en verspreiding:
   Felle bloemen trekken insecten aan voor bestuiving.

5. WT.148 Begrijpen L6 L6 3.1.5; L6 3.2.9; L6 3.2.11; L6 3.2.13

   Beschrijven evolutie.

   Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

   Toon MIA, begrippen en voorbeelden

   MIA

   Evolutie:
   Een soort is veranderlijk.
   Binnen een soort is er variatie, concurrentie en overerving. De omgeving bepaalt wat
   nodig is om te kunnen overleven.
   De best aangepaste individuen (binnen een populatie) voor die omgeving overleven het
   meest, kunnen dus meer en langer voortplanten en hun genetische kenmerken
   doorgeven. Die kenmerken zullen sterker naar voren komen in de populatie.
   Dit is natuurlijke selectie.

   Te hanteren begrippen

   de evolutie, de natuurlijke selectie, de variatie, de soort

   Voorbeelden

   Evolutie:
   Er zijn witte en grijze vlinders in eenzelfde populatie vlinders die leven tussen witte
   berken. De witte vlinders vallen niet op en worden weinig opgegeten, de grijze vlinders
   worden veel opgegeten door vogels. In deze omgeving zijn de witte vlinders het best
   aangepast. Er wordt een fabriek geplaatst in de omgeving en de berkenstammen
   kleuren grijs van de uitstoot: de witte vlinders vallen nu veel sterker op dan de grijze en
   worden meer opgegeten. In dat geval zijn de grijze vlinders beter aangepast aan de
   omgeving. De omgeving bepaalt of de dieren aangepast zijn of niet. De vlinders zelf
   kunnen zich niet aanpassen.

6. WT.149 Begrijpen L6 L6 3.2.9; L6 3.2.13

   Illustreren dat soorten uitsterven.

   Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

   Toon MIA, begrippen en voorbeelden

   MIA

   Uitsterven:
   Door natuurlijke oorzaken of door menselijke oorzaken kan een soort uitsterven.
   Uitsterven betekent dat er geen enkel levend exemplaar van een soort meer overblijft.
   Het uitsterven kan geleidelijk of plots gebeuren.
   Het uitsterven van een soort zorgt voor minder biodiversiteit en heeft impact op
   ecosystemen.

   Te hanteren begrippen

   Uitsterven

   Voorbeelden

   Menselijke oorzaken:
   De dodo was een vogel die leefde op het eiland Mauritius. Toen de mens daar kwam,
   werd hij massaal gevangen en uitgeroeid.
   Natuurlijke oorzaken:
   De dinosauriërs stierven ongeveer 65 miljoen jaar geleden uit. Waarschijnlijk gebeurde
   dit door een grote meteorietinslag.

7. WT.150 Gebruiken L5 L6 L4 3.2.10; L6 3.2.16

   Analyseren veranderingen in organismen.

   Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

   Toon MIA, begrippen en voorbeelden

   Voorbeelden

   Veranderingen:
   • Sneeuwhazen leven in gebieden met sneeuw in de winter, maar zonder sneeuw in
       de zomer. Sneeuwhazen die hun vacht succesvol wisselen van bruin naar wit in de
       winter overleven meer en krijgen dus meer nakomelingen met hun genen. Na vele
       generaties zijn bijna alle hazen daar wit in de winter.
   • De voorouders van de mens hadden veel lichaamshaar. Dat hielp om warm te
       blijven in koude omgevingen. Toen mensen kleren maakten en vuur gebruikten
       werd dat dikke haar minder belangrijk. Mensen met minder lichaamshaar hadden
       geen nadeel meer en gaven hun eigenschappen door.

8. WT.151 Gebruiken L5 L6 L4 3.2.10; L6 3.2.14

   Koppelen eigenschappen aan erfelijkheid.

   Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Erfelijkheid en evolutie

9. WT.152 Begrijpen L5 L6 3.2.9; L6 3.2.12

   Herkennen de bouwstenen van organismen.

   Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Cellen

   Toon MIA, begrippen en voorbeelden

   MIA

   Bouwstenen:
   Een cel is het kleinste bouwsteentje van alle levende wezens.
   Cellen zie je niet met het blote oog.
   Sommige organismen bestaan uit heel veel cellen en andere uit slechts één.
   Een cel is de kleinste eenheid van leven.

   Te hanteren begrippen

   de cel, de bouwsteen

10. WT.153 Begrijpen L6 L6 3.2.9; L6 3.2.12

    Beschrijven dat alle organismen uit één of meer cellen bestaan.

    Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Cellen

    Toon MIA, begrippen en voorbeelden

    MIA

    Organismen:
    die uit één cel bestaan: bacteriën en sommige schimmels
    die uit veel cellen bestaan: planten, schimmels, dieren (waaronder mensen)
    Meercellige organismen bestaan uit miljoenen cellen die samenwerken.
    
    Cellen:
    Verschillende cellen kunnen verschillende functies hebben.
    Cellen kunnen zich delen om te groeien of te herstellen.

    Te hanteren begrippen

    de ééncellige, de meercellige

    Voorbeelden

    Meercellige organismen:
    hond, mier, vinvis, spons, zonnebloem, waterlelie, champignon

11. WT.154 Begrijpen L6 L6 3.2.12

    Illustreren hoe bij de meeste gewervelde dieren uit een bevruchte eicel een meercellig organisme ontstaat.

    Wetenschap en techniek › Relatie tussen organismen en tussen organismen en omgevingsfactoren in een biotoop › Bouw van organismen › Cellen

    Toon MIA, begrippen en voorbeelden

    MIA

    Hoe:
    Door celdeling: de meeste gewervelde dieren zijn meercellige organismen die
    “ontstaan” doordat één cel (een eicel), die bevrucht wordt door een andere cel (zaadcel)
    zich herhaaldelijk deelt en zo steeds meer cellen vormt. Elke mens of dier begint als een
    bevruchte cel. Die cel splitst zich in twee cellen. Die twee worden er vier, dan acht, dan
    zestien… In het begin zijn alle cellen hetzelfde maar na een tijdje krijgen ze verschillende
    functies: sommige worden spiercellen, andere zenuwcellen, enz. Cellen met dezelfde
    functie gaan samenwerken en vormen weefsels en organen.

    Te hanteren begrippen

    de celdeling, de meercellige